Yerning eng katta 12 ta krateri qaysi
Earth Impact Database ma’lumotlari asosida Visual Capitalist portali mutaxassislari tayyorlagan yangi infografika Yer yuzida tasdiqlangan 12 ta eng yirik zarba kraterini ko‘rsatadi. Ular qadimgi ulkan zarbalar natijasida hosil bo‘lgan havzalardan tortib, nisbatan yaqinda yuz bergan to‘qnashuvlargacha bo‘lgan davrni qamrab oladi.
Maydoni bo‘yicha birinchi o‘rinda Janubiy Afrikadagi Vredefort krateri turadi. Uning diametri 160 kilometrga yetadi. Biroq u ikki milliard yildan ortiq vaqt avval shakllangan va shu davr ichida kuchli eroziyaga uchragan.
Ikkinchi o‘rinda Meksikadagi Chiksulub krateri joylashgan. U ancha yaxshi saqlangan va bo‘r-paleogen davridagi ommaviy qirilib ketish, ya’ni dinozavrlarning aksariyati yo‘q bo‘lishida tutgan roli bilan mashhur.
Qiziqarli jihati shundaki, kraterning kattaroq bo‘lishi har doim ham yanada vayronkor oqibatlarni anglatmaydi. Olimlarning ta’kidlashicha, asteroidning tezligi, tushish burchagi va tarkibi ham muhim rol o‘ynaydi. Taxminlarga ko‘ra, Chiksulub kraterini hosil qilgan osmon jismi 100 mln megatonnadan ortiq trotilga teng energiya ajratib chiqargan va bu global yong‘inlar hamda sunamilarni keltirib chiqargan.
Shu bilan birga, Morokveng yoki Sadberi kabi qadimiy zarbalar ham miqyos jihatidan shunga yaqin bo‘lgan. Ammo ular murakkab hayot shakllari paydo bo‘lishidan ancha oldin yuz bergani sababli, ma’lum bo‘lgan ommaviy qirilib ketishlarga olib kelmagan.
Kanadaning Ontario provinsiyasidagi Sadberi krateri kabi ayrim zarbalar o‘z ortidan noyob geologik tuzilmalar va foydali qazilmalar bilan boy hududlarni qoldirgan. Sadberi havzasi bugungi kunda ham nikel va misga boy, dunyodagi eng iqtisodiy ahamiyatga ega tog‘-kon mintaqalaridan biri hisoblanadi.
Boshqalari esa, masalan Janubiy Afrikadagi Morokveng krateri, meteoritning o‘zidan ham parchalarni saqlab qolgan. Bu fragmentlar Yer yuzasidan bir necha kilometr chuqurlikda aniqlangan.
Yerning nihoyatda katta yoshiga qaramay, dastlabki davrlarda hosil bo‘lgan ko‘plab zarba kraterlari eroziya va tektonik faollik oqibatida yo‘qolib ketgan. Sayyoraning eng qadimiy «izlari» vaqt o‘tishi bilan asta-sekin o‘chib boradi. Oy yoki Marsda esa bunday tuzilmalar ancha yaxshi saqlanib qolgan. Shu sababli Vredefort yoki Biverxid kabi kraterlar alohida ahamiyatga ega. Ular milliardlab yillar avval sodir bo‘lgan sayyoraviy falokatlar davriga nazar tashlash imkonini beradigan noyob manbalardir.
Avvalroq «Kursiv» dunyoning eng yirik 10 ta eksklyuziv iqtisodiy zonasi qaysiligi haqida yozgandi.
