Vertolyotga muqobil havo kemasining qanday xususiyatlari bor

Ilk bor 1960-yillarda parvoz qilgan va keyinchalik loyihasi to‘xtatilgan vertikal uchib-qo‘nish qobiliyatiga ega havo kemasi yana ishlab chiqilmoqda. Buyuk Britaniyada joylashgan ARC AeroSystems kompaniyasi bu jiroplan vertolyotlarga nisbatan arzonroq va ekologik tozaroq muqobil bo‘lishi mumkinligini ta’kidladi.

Siz ushbu maqolada quyidagilarni bilib olasiz:

• 60 yildan so‘ng qaytgan texnologiya
• Pegasus: qayta ishlangan jiroplan
• Oddiyroq va arzonroq
• Muammolar va uchuvchilar tayyorlash
• Sertifikatlash va investitsiya
• Havo tez yordam va organ tashish
• Kelajak rejalar

60 yildan so‘ng qaytgan texnologiya

Vertikal uchib-qo‘na oladigan va qariyb 60 yil avval ilk marta sinovdan o‘tkazilgan havo kemasi yana kun tartibiga chiqdi. ARC AeroSystems ushbu apparat zamonaviy vertolyotlarga qaraganda tejamkor va ekologik yechim taklif qilishini bildirmoqda.

Kompaniya asoschisi va bosh direktori doktor Seyed Mohseni yillar davomida ilg‘or havo harakatlanishi sohasida amaliy yechim izlanganini aytib, «bu aslida mavjud, ammo unutilgan yechim», dedi.

1960-yillarda Kanadaning Avro Canada aviatsiya kompaniyasidan ajralib chiqqan muhandislar guruhi Avian 2/180 nomli havo kemasi ustida ishlagan. Bu apparat ildizi 1920-yillarga borib taqaladigan jiroplan (autogyro) konstruksiyasiga asoslangan edi. Jiroplanlarda ko‘tarilish kuchi yuqoridagi rotor orqali ta’minlanadi, oldinga harakat esa orqa tomondagi vint yordamida amalga oshiriladi.

Vertolyotlardan farqli ravishda yuqoridagi rotor dvigatel bilan harakatga keltirilmaydi. Qurilma oldinga siljiganida rotor ichidan o‘tayotgan havo oqimi uni aylantiradi.

Oddiy jiroplanlarga uchish-qo‘nish yo‘lagi talab qilinadi. Biroq Avian 2/180 «sakrash» uslubidagi vertikal uchishni amalga oshira olgan. Avian Aircraft ishlab chiqqan model AQSh Federal aviatsiya ma’muriyatidan parvozga yaroqlilik sertifikatini olgan, biroq ommaviy ishlab chiqarishga chiqmagan. 1970-yillarda kompaniya bankrot bo‘lgach, loyiha ham unutilgan.

Pegasus: qayta ishlangan jiroplan

ARC AeroSystems ishlab chiqayotgan Pegasus jiroplani Avian modelining zamonaviylashtirilgan talqini sifatida taqdim etilmoqda. Qurilma vertikal uchib-qo‘na oladi va mavjud vertolyot maydonchalaridan foydalana oladi. Pegasus orqa vintni harakatga keltiruvchi o‘zini o‘zi quvvatlaydigan gibrid-elektr dvigatelga ega.

Mohsenining aytishicha, konstruksiyaning asosiy ustunligi — yuqori rotor dvigatel bilan ishlamasidir.

«Rotor bevosita dvigatelga ulanmagani uchun reduktor yo‘q. Bu esa foydalanish va texnik xizmat xarajatlarini sezilarli kamaytiradi», — dedi u.

Pegasus bir uchuvchi va ikki yo‘lovchini tashiy oladi. Eng yuqori tezligi soatiga 160 kilometrni tashkil etadi. Bu ko‘plab vertolyotlarga qaraganda sekinroq, biroq Mohseni uning ayniqsa tez yordam xizmatlarida vertolyot o‘rnini bosishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Oddiyroq va arzonroq

Vertolyot bilan havo tez yordam xizmatlari narxi mamlakat va sharoitga qarab farq qiladi. Buyuk Britaniyada bir parvozning o‘rtacha qiymati 4 ming 165 funt sterlingni tashkil etadi. Mohseni Pegasus’ning soatlik foydalanish xarajati taxminan $300, sotib olish narxi esa 750 ming funt sterling, ya’ni qariyb $1 mln bo‘lishini bildirdi.

Glazgo universiteti aviatsiya fanlari bo‘limi o‘qituvchisi doktor Duglas Tomsonning fikricha, vertolyotlar yoqilg‘i sarfi jihatidan samarasiz va murakkab tizimga ega.

«Ularda xavfsizlik nuqtayi nazaridan juda ko‘p muhim komponentlar bor. Autogyro’lar esa mexanik jihatdan ancha oddiy», — dedi u.

Tomson ayrim holatlarda jiroplanlar vertolyotlarga qaraganda xavfsizroq bo‘lishi mumkinligini ham ta’kidladi. Dvigatel ishdan chiqqanda ham rotor o‘z-o‘zidan aylanishda davom etadi va qurilma nazorat ostida sekin yerga qo‘na oladi.

Muammolar va uchuvchilar tayyorlash

Shu bilan birga, Tomson jiroplanlar ko‘ngilochar parvozlardan tashqari keng qo‘llanish topishda qiynalayotganini aytdi. Asosiy muammo — kengaytirish imkoniyati. Ko‘proq yo‘lovchi tashish uchun rotor hajmini sezilarli kattalashtirish kerak bo‘ladi. Shuningdek, Pegasus’ning vertikal uchish imkoniyati malakali tayyorgarlikni talab etadi.

Mohseni «sakrash» uslubidagi uchish mahorat talab qilishini aytdi, biroq bu vertolyotdan murakkab emasligini bildirdi. Pegasus’ni boshqarish uchun rotorli uchish apparatlari bo‘yicha tijoriy uchuvchi litsenziyasi va alohida turdagi ruxsatnoma kerak bo‘ladi. Kompaniya uchuvchilarga o‘qitishni o‘zi tashkil etadi.

Sertifikatlash va investitsiya

Pegasus Buyuk Britaniya Fuqaro aviatsiyasi boshqarmasidan E Conditions sertifikatini oldi va sinov parvozlariga ruxsat oldi. Ilk sinovlar joriy yil fevral yoki mart oyida o‘tkazilishi rejalashtirilgan. Mohseni loyiha ilgari FAA Part 27 sertifikatiga ega modelga asoslangani sababli jarayon tezlashishini kutmoqda.

Biroq Tomson har bir texnik o‘zgarish yangi sertifikatlashni talab qilishini va bu uzoq hamda qimmat jarayon bo‘lishini eslatdi.

ARC AeroSystems hozirga qadar xususiy investorlar va Britaniya hukumati tomonidan jami 12 mln funt sterling investitsiya jalb qilgan. Pegasus’ni bozorga chiqarish uchun qo‘shimcha 25 mln funt kerak. Mohseni 2026-yilning birinchi yarmigacha mablag‘ topilib, uch yil ichida apparat tijoriy foydalanishga topshirilishini rejalashtirayotganini aytdi.

Havo tez yordam va organ tashish

Buyuk Britaniyada faoliyat yurituvchi SkyAngels Air Ambulance 10 ta Pegasus uchun oldindan buyurtma berdi. Bundan tashqari, Shotlandiyada joylashgan uchuvchilar tayyorlash maktabi va aviatsiya xizmati kompaniyasi uchun yana besh dona ishlab chiqariladi.

AQShning Indiana shtatida faoliyat yurituvchi 34Lives kompaniyasi ham ARC AeroSystems bilan 30 tagacha jiroplan yetkazib berish bo‘yicha kelishuv imzoladi. Kompaniya organ tashishda maxsus reaktiv samolyotlarning soatiga $25–30 ming xarajat qilishini ta’kidlab, Pegasus’ning umumiy soatlik $500–600 xarajati ancha qulay ekanini bildirdi.

Mohsenining fikricha, tezligi pastroq bo‘lsa-da, Pegasus bevosita tibbiyot muassasasidan uchib, shifoxona hududiga qo‘na olgani sababli umumiy yetkazish vaqtini qisqartirishi mumkin.

Kelajak rejalar

ARC AeroSystems Pegasus’dan tashqari to‘qqiz yo‘lovchiga mo‘ljallangan qanotli jiroplan — Linx P9 ustida ham ishlamoqda. Kompaniya ushbu modelni 2030-yilgacha tijoriy xizmatga topshirishni rejalashtirgan.

Mazkur yo‘nalishda Germaniyaning AutoGyro, AQShning Skyworks Aeronautics, Xitoyning EHang va Joby Aviation kompaniyalari ham turli vertikal uchish-qo‘nish yechimlari ustida ishlamoqda.

Avvalroq «Kursiv» dunyoda eng ko‘p samolyotni kim sotib olayotgani haqida yozgandi.