Amir Temurning 690 yilligi: buyuk sarkarda va davlat arbobi merosi

9-aprel kuni buyuk sarkarda va davlat arbobi Amir Temur tavalludiga 690 yil to‘ldi. U nafaqat Markaziy Osiyo, balki butun dunyo tarixida chuqur iz qoldirgan shaxs sifatida e’tirof etiladi.

Amir Temur 1336-yilda Keshda, bugungi Shahrisabz hududida tug‘ilgan. Yoshligidan harbiy san’atga qiziqib, qisqa vaqt ichida kuchli qo‘mondon sifatida tanildi. U tashkil etgan imperiya o‘z davrida eng qudratli davlatlardan biri bo‘ldi.

Temur davlatni markazlashgan tizim asosida boshqardi. Uning siyosati tartib-intizom va qat’iy qonunlarga tayangan edi. Aynan shu yondashuv orqali u katta hududlarni nazorat qilishga erishdi.

Uning davrida Samarqand yirik siyosiy va madaniy markazga aylandi. Shahar ilm-fan, me’morchilik va savdo rivojlangan maskan sifatida tanildi. Registon maydoni, madrasa va saroylar Temuriylar davrining yuksak madaniyatidan darak beradi.

Amir Timurning o‘chmas va dono fikrlari

• «Kuch — adolatda».
• «Saltanat ishlarini tartib-intizom va qonun asosida yuritgan kishi yuksaladi».
• «Yaxshi odamlar bilan hamkorlik qilgan kishi yutadi».
• «Bilim va tafakkur insonni ulug‘ qiladi».
• «Aql bilan ish tutgan kishi adashmaydi».
• «Dushmanni yengishdan oldin, o‘zingni yeng».
• «Har bir ishda sabr va matonat zarur».

Uning harbiy yurishlari

Amir Temur dastlab Movarounnahr hududida hokimiyatni mustahkamladi. So‘ngra u qo‘shni yerlar ustidan nazoratni kengaytirishni boshladi. Uning ilk yirik yurishlari Xuroson va Eron tomon yo‘naltirilgan bo‘lib, bu hududlar qisqa vaqt ichida Temur qo‘shinlari tasarrufiga o‘tdi. Keyinchalik u Oltin O‘rda hududiga yurish qildi. Bu yurishlar davomida Temur kuchli raqib hisoblangan To‘xtamishxon qo‘shinlarini mag‘lub etdi. Natijada Oltin O‘rda zaiflashdi va uning siyosiy ta’siri keskin kamaydi.

Amir Temur Hindiston tomon ham yurish uyushtirdi. 1398-yilda Dehli egallandi. Bu yurish iqtisodiy jihatdan katta boyliklar olib kelgani bilan tarixda muhim o‘rin tutadi. G‘arb yo‘nalishida esa Temur Usmonlilar davlatiga qarshi yurish olib bordi. 1402-yilda bo‘lib o‘tgan Anqara jangida u Bayezid I qo‘shinlarini tor-mor etdi. Bu g‘alaba Usmonlilar imperiyasining vaqtincha zaiflashishiga olib keldi.

Shuningdek, Amir Temur Kavkaz, Iroq va Suriya hududlariga ham yurishlar amalga oshirdi. Bu hududlarda ham u o‘z hukmronligini o‘rnatdi va savdo yo‘llari ustidan nazoratni qo‘lga oldi. U taxminan 4-5 mln kvadrat kilometr hududni egallagan mamlakatga asos soldi.

Eslatib o‘tamiz, Kursiv Uzbekistan nashri O‘zbekistonda har aprel oyi «Amir Temur oyligi» bo‘lishi haqida yozgan edi.