Olimlar «teskari» orbitada harakatlanayotgan g‘ayrioddiy sayyorani aniqladi
Astronomlar kichik va sovuq yulduz atrofida uning aylanish yo‘nalishiga teskari tomonda harakatlanayotgan Neptun kattaligidagi sayyorani aniqladi. GJ 3090 b deb nomlangan sayyora bunday turdagi yulduz atrofida retrograd orbitaga ega ekani tasdiqlangan birinchi sayyora bo‘ldi.
Sayyora yulduziga teskari yo‘nalishda aylanadi
Odatda yulduz va uning sayyoralari bir xil gaz va chang diskidan shakllanadi. Shu sababli sayyoralar yulduzning aylanish yo‘nalishida harakatlanishi kutiladi.
Biroq Queen Mary University of London olimlari ishtirokidagi xalqaro guruh GJ 3090 b bu qoidaga mos kelmasligini aniqladi. Sayyora o‘z yulduzining aylanishiga qarama-qarshi yo‘nalishda orbitada harakatlanmoqda.
GJ 3090 b joylashgan tizimning markazidagi yulduz M-karliklar sinfiga mansub. Bular nisbatan kichik va sovuq yulduzlar bo‘lib, galaktikamizdagi yulduzlarning katta qismini tashkil qiladi.
Tadqiqotchilar NIRPS infraqizil spektrografi yordamida sayyora orbitasining yo‘nalishini uch o‘lchamda aniqladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, uning orbital og‘ish burchagi taxminan 136 darajani tashkil etadi.
Bu ko‘rsatkich sayyora yulduzining aylanish o‘qiga shunchaki qiya emas, balki unga nisbatan teskari yo‘nalishda harakatlanayotganini tasdiqlagan.
«Bu juda noodatiy sayyoralar tizimi. Sayyora yulduziga nisbatan shunchaki qiya joylashmagan — u qarama-qarshi yo‘nalishda aylanmoqda. Bu esa bunday g‘ayrioddiy orbita qanday shakllangani haqidagi savolni tug‘diradi», – dedi tadqiqotning yetakchi mualliflaridan biri, Queen Mary University of London olimi Endryu Uinter.
Sayyora boshqa diskdan «meros» olgan bo‘lishi mumkin
Astronomy & Astrophysics jurnalida chop etilgan tadqiqotda olimlar GJ 3090 b o‘zining noodatiy orbitasini tizim shakllanishining dastlabki bosqichida yulduz tomonidan yutilgan boshqa moddalar diskidan olgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rib chiqdi.
Unga ko‘ra, yosh yulduz dastlabki gaz va chang diskidan tashqari, boshqa yo‘nalishda joylashgan ikkinchi diskni ham o‘z atrofiga tortib olgan bo‘lishi mumkin.
Agar sayyoralar ushbu yangi diskdagi moddadan shakllangan bo‘lsa, ular ham uning yo‘nalishini meros qilib olgan bo‘lishi ehtimol qilinmoqda.
Jeneva universiteti professori Vinsent Burye bunday ssenariy sayyoralar tizimining keyingi shakllanishiga yosh yulduz atrofidagi muhit kutilganidan ko‘ra ko‘proq ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini anglatishini ta’kidladi.
Tizimda katta hamroh sayyora topilmadi
Sayyoraning orbitasi keyinchalik o‘zgargan bo‘lishi ham mumkin. Masalan, juda katta tashqi sayyora yoki boshqa yulduzning gravitatsion ta’siri orbitani keskin burib yuborishi ehtimoli mavjud.
Shu sababli tadqiqotchilar GJ 3090 tizimida sayyoraning orbitasini 136 darajaga og‘dirishi mumkin bo‘lgan katta kosmik obyekt bor-yo‘qligini ham tekshirdi.
Biroq ular bunday yirik hamroh yulduz yoki sayyora mavjudligiga dalil topmagan.
Jeneva universiteti doktoranti Yann Karterening so‘zlariga ko‘ra, olimlar sayyorani bunday ekstremal orbitaga olib kelishi mumkin bo‘lgan katta obyektni izlagan, ammo bunga oid dalil aniqlanmagan.
Bu esa GJ 3090 tizimining qanday shakllanganini tushuntirish uchun mavjud nazariyalardan tashqariga chiqish zarurligini ko‘rsatishi mumkin.
GJ 3090 b — M-karlik atrofidagi eng kichik bunday sayyora
GJ 3090 b hozircha M-karlik yulduz atrofida orbital og‘ishining uch o‘lchamli ko‘rsatkichi o‘lchangan eng kichik sayyora hisoblanadi.
Olimlarning ta’kidlashicha, yangi natija infraqizil kuzatuvlar nisbatan kichik va sovuq yulduzlar atrofidagi sayyoralar orbitalarini o‘rganishda muhim vosita bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Tadqiqotchilar endi GJ 3090 b haqiqatan ham boshqa yo‘nalishda joylashgan ikkinchi gaz va chang diskidan shakllanganini tekshirish uchun qo‘shimcha kuzatuvlar o‘tkazishni rejalashtirmoqda. Shuningdek, boshqa sayyoralar tizimlarida ham shunga o‘xshash ekstremal orbitalar mavjud yoki yo‘qligi aniqlanadi.
Avvalroq AQSh Harbiy-havo kuchlari vaziri Troy Meink mamlakat Kosmik kuchlari orbitada «kosmik nazorat qurollari»ga ega ekanini ma’lum qilgandi.
