26-dekabr kuni Isroil 1991-yildan beri Mogadishodagi markaziy hukumatga amalda bo‘ysunmaydigan Somalining bir qismi bo‘lgan Somalilend mustaqilligini tan oldi. Kursiv Uzbekistan ekspertlar bilan Tel-Avivni bunday qadamga nima turtki bergani, Somalilend va dunyoda bu yangilik qanday qabul qilingani hamda uning Afrika shoxi mintaqasidagi katta siyosatga qanday ta’sir qilishi haqida suhbatlashdi.
Isroilga Somalilend nima uchun kerak
Rossiya Fanlar akademiyasi Primakov nomidagi Jahon iqtisodiyoti va xalqaro munosabatlar milliy tadqiqot institutining Yaqin Sharq tadqiqotlari markazi ilmiy xodimi Lyudmila Samarskayaning fikricha, Isroilning Somalilendni tan olish qarori Ibrohim kelishuvlarini kengaytirish mantig‘iga mos keladi.
«Ushbu jarayonning biroz sekinlashishi sharoitida Isroilning hamkor davlatlari doirasiga kvazidavlat bo‘lsa-da, qo‘shimcha aktorni kiritish hech bo‘lmaganda ramziy ahamiyatga ega muvaffaqiyat haqida gapirish imkonini beradi», — deydi Samarskaya.
Uning so‘zlariga ko‘ra, Somalilendning geografik joylashuvi ham muhim rol o‘ynaydi. Mamlakat Afrika shoxi, Adan ko‘rfazi sohilida, ya’ni Yaman yaqinida joylashgan bo‘lib, u yerda «Ansor Alla» (xusiylar) harakati faoliyat yuritadi. Bu hudud Isroil uchun logistika, razvedka yoki xavfsizlik nuqtai nazaridan qiziq bo‘lishi mumkin.
Shu bilan birga, Samarskayaning ta’kidlashicha, xorijda harbiy bazalar yaratish Isroil uchun xos amaliyot emas, garchi Somalilend hududida allaqachon yahudiy davlatining asosiy hamkorlaridan biri bo‘lgan BAA bazasi joylashgan bo‘lsa-da.
Bundan tashqari, Somalilendning tan olinishini mintaqada o‘z ta’sirini faol ravishda oshirayotgan va Somalining janubiy qismida harbiy bazasiga ega bo‘lgan Turkiya bilan strategik raqobatning bir qismi sifatida ko‘rish mumkin.
«Shu bilan birga, bu holatda gap harbiy qarama-qarshilik haqida emas, balki strategik raqobat haqida ketmoqda», — deya aniqlik kiritadi ekspert.
Dunyo qanday munosabat bildirdi
Isroilning Somalilend mustaqilligini tan olish qarori ko‘lami va geografiyasi bo‘yicha kamdan-kam uchraydigan xalqaro norozilik to‘lqinini keltirib chiqardi.
Somali rasmiylari Somalilend mamlakat suveren hududining «ajralmas, bo‘linmas va begonalashtirilmaydigan qismi» ekanligini ta’kidladi. Mamlakat Tashqi ishlar vazirligi (TIV) mamlakatni bilvosita mojarolarga tortishi yoki mintaqadagi kuchlar muvozanatini o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan xorijiy harbiy bazalar yoki mexanizmlar yaratilishiga yo‘l qo‘ymasligini bildirdi.
Boshqa mintaqaviy aktorlarning reaksiyasi ham keskin bo‘ldi. Turkiya, Misr, Saudiya Arabistoni va Jibuti Somalilendning tan olinishi Afrika shoxidan tashqarida ham ayirmachilik harakatlarini rag‘batlantirishga qodir bo‘lgan «xavfli pretsedent (holat)» yaratishini aytdi.
Hatto Isroilning asosiy ittifoqchilari ham bu masalada Tel-Avivdan uzoqlashishni ma’qul ko‘rdi. Isroil bosh vaziri Benyamin Netanyaxu bilan yaqin do‘stlik va ishbilarmonlik aloqalari o‘rnatgan Donald Tramp Qo‘shma Shtatlar tomonidan Somalilendni «yo‘q» deb tan olish imkoniyatini kesib tashladi.
Shuningdek, 50 ga yaqin mamlakatni birlashtirgan Afrika Ittifoqi komissiyasi rahbari dekolonizatsiyadan keyin paydo bo‘lgan chegaralarning daxlsizligi tamoyiliga sodiqligini tasdiqladi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti ham xuddi shunday pozitsiyani egalladi, u yerda Somalilendning tan olinishi xalqaro huquqqa va Somali suverenitetini tasdiqlovchi rezolyutsiyalarga zid deb baholandi.
Isroilning bu qarorini qo‘llab-quvvatlaganlardan biri Tayvan bo‘ldi. Qisman tan olingan ushbu davlat TIV bayonotida Tayvan, Isroil va Somalilend «demokratiya, erkinlik va qonun ustuvorligi umumiy qadriyatlariga ega bo‘lgan hamfikr demokratik hamkorlar» ekanligi qayd etilgan.
Davomi yo‘q eyforiya
Somalilend ichkarisida Isroilning tan olinishiga munosabat turlicha bo‘ldi, deydi London universiteti kolleji professori, Afrika shoxi mamlakatlaridagi siyosiy rivojlanish va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar bo‘yicha mutaxassis Maykl Uolles. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu qadamning amaliy ahamiyati katta emas. Shunga qaramay, e’tirof kuchli ramziy ta’sir ko‘rsatgan.
«Somalilenddagi ko‘pchilik uchun bu 34 yillik sa’y-harakatlarning cho‘qqisi sifatida qabul qilinadi — Isroil ko‘pchilikning birinchisi bo‘ladi degan umid bilan. Somalilendning ichki siyosati nuqtayi nazaridan, tan olish hech bo‘lmaganda bir muddat turli siyosiy kuchlarni birlashtirdi», — deydi Uolles va bu ta’sirni barqaror deb bo‘lmasligini qo‘shimcha qildi.
Ekspert Isroil umuman olganda jamiyatning katta qismi tomonidan G‘azodagi urush va vayronagarchiliklar fonida kuchaygan shubha bilan qabul qilinayotganiga e’tibor qaratadi. Shunisi e’tiborga loyiqki, rasmiylar Xargeysa markazidagi binolardan biriga Isroil bayrog‘i tasviri tushirilgan bo‘lsa-da, bayram tadbirlari «Isroil ramzlarining deyarli mutlaq yo‘qligi» bilan ajralib turgan.
Maykl Uolles qayd etganidek, vaziyatning kelgusidagi rivoji muhim ahamiyat kasb etadi. Ehtimoliy ssenariylardan biri shundan iboratki, agar boshqa davlatlar Isroildan o‘rnak olmasa, «dastlabki ishtiyoq yo‘qqa chiqishi va siyosiy hayot avvalgi holatiga qaytishi mumkin».
Jibuti o‘rniga Berbera
Mintaqaviy darajada e’tirofning ehtimoliy benefitsiarlaridan biri Efiopiya hisoblanadi. 1993-yilda Eritreyaning ajralib chiqishi bilan mamlakat Qizil dengizga chiqishning yagona yo‘lini yo‘qotdi va tashqi savdo aylanmasining 90 foizini Jibutiga yo‘naltirishga majbur bo‘ldi. Adis-Abebaning Somalilend tomonidan nazorat qilinadigan Berbera portiga qiziqishi shundan kelib chiqqan.
O‘tgan yilning yanvar oyida ikki davlat o‘zaro anglashuv memorandumini imzoladi, unga ko‘ra Efiopiya Berberaga kirish evaziga Somalilend mustaqilligini tan olishga rozi bo‘ldi. To‘g‘ri, keyinchalik Efiopiya hukumati tashqi siyosiy bosimga duch kelib, taslim bo‘ldi.
«Somalilendning Isroil tomonidan tan olinishi Efiopiya uchun Xargeys bilan munosabatlarni chuqurlashtirish imkoniyatini osonlashtirishi mumkin. Avvalroq Addis-Abebada Efiopiya Somalilendni tan olgan ikkinchi davlat bo‘lishi mumkinligi aytilgandi.
Hozir bu pozitsiya unchalik aniq ko‘rinmayapti, biroq vaziyatdan Jibuti muqobili sifatida Berbera portidan foydalanish bo‘yicha rasmiy tranzit kelishuvini ilgari surish uchun bahona sifatida foydalanish mumkin», — deydi Maykl Uolles.
Ekspertning qo‘shimcha qilishicha, bunday ssenariy BAA uchun ham manfaatli bo‘lar edi. «Ibrohim kelishuvlari» ishtirokchisi bo‘lgan ushbu davlat Somalilend jamoatchilik oldida ularga qo‘shilish niyatini bildirgan bir paytda, mazkur vaziyatdan o‘z qo‘llab-quvvatlashini tasdiqlash uchun foydalanishi mumkin.
