Freedom Holding Corp. Qozog‘istonda mamlakat taraqqiyotiga hissa qo‘shadigan to‘laqonli raqamli infratuzilmani yaratishni maqsad qilgan. Bu haqda Timur Turlov 25 – 29-yanvar kunlari Kiprning Limassol shahrida bo‘lib o‘tgan FRHC direktorlar kengashi sammitida aytib o‘tdi.
Global korporatsiya miqyosi
Freedom Holding Corp. (FRHC) ekotizimiga Freedom Broker, Freedom Bank Kazakhstan, Freedom Finance Europe, shuningdek, guruhning sug‘urta, texnologiya va lifestyle kompaniyalari kiradi.
Freedom Holding Corp.’ning 2026-moliya yilining to‘qqiz oyi yakunlari bo‘yicha (2025-yil 31-dekabrda yakunlangan) tushumi $1,7 milliardga yaqinlashdi. Ushbu davrda sof foyda taxminan $145 millionni, bir aksiya uchun foyda (EPS) esa $2,43 ni tashkil etdi. Ushbu ko‘rsatkichlar biznesning barqarorligini hamda kompaniyaning kengayish sharoitida ham foyda ko‘rish qobiliyatini saqlab qolganini ko‘rsatadi.
Jami aktivlar $12,4 milliardga yetdi, xususiy kapital taxminan $1,4 milliardga baholanmoqda. Pul mablag‘lari, ularning ekvivalentlari va investitsiya aktivlari hajmi qariyb $6,6 milliardni tashkil etib, moliyaviy mustahkamlikning sezilarli zaxirasini shakllantiradi. Operatsion faoliyat yirik pul oqimini keltirib chiqaradi, bu esa kompaniyaga uzoq muddatli investitsiyalar va rivojlanish uchun erkinlik beradi.
FRHC ko‘lami, ayniqsa, mijozlar bazasi orqali yaqqol ko‘rinadi: Freedom xizmatlaridan barcha yo‘nalishlarda 7,2 milliondan ortiq mijoz, aloqador kompaniyalarni hisobga olgan holda esa 11 milliondan ortiq noyob mijoz foydalanadi. Ulardan 4,5 millioni bank xizmatlari mijozlari, 1,2 millionga yaqin sug‘urta mijozlari va 828 mingta brokerlik hisobvaraqlari. Raqamli va ekotizim xizmatlaridan, shu jumladan SuperApp’dan foydalanuvchilar soni deyarli 4 million kishini tashkil etadi, bu esa Freedom’ning o‘z mijozlarining kundalik moliyaviy ssenariylarida ommaviy ishtirokini ko‘rsatadi.
Freedom Holding Corp 21 mamlakatda faoliyat yuritadi. Kompaniyaning aksiyalari NASDAQ’da sotiladi va Russell 3000 indeksi va Motley Fool kompaniyasining Moneyball investitsiya portfeliga kiritilgan bo‘lib, bu uning xalqaro kapital bozorlaridagi barqaror mavqeyini tasdiqlaydi. Xoldingning bozor kapitallashuvi 2025-yil oxiriga kelib $10 milliardga baholangan.
Bunday yirik ko‘lam kompaniyaning rivojlanish falsafasini o‘zgartirmoqda. Tushum milliardlarga, mijozlar esa millionlarga yetgan pallada, alohida xizmatlarni rivojlantirishdan ko‘ra, butun tizimni yaxlit boshqarish muhimroq ahamiyat kasb eta boshlaydi. Endilikda korporatsiyaning barqarorligi, uning mustahkam arxitekturasi va mamlakat iqtisodiyotidagi roli kelgusi o‘sishning asosiy poydevori bo‘lib xizmat qiladi.
Aynan shu nuqtayi nazardan, Freedom Holding Corp. Direktorlar kengashi sammitida Timur Turlov ta’kidlagan yangi strategik bosqichga o‘tish belgilab olindi. Endilikda xolding shunchaki mahsulotlar to‘plamini taqdim etishdan, butun Qozog‘iston miqyosida va boshqa mamlakatlarga eksport qilishga tayyor bo‘lgan yaxlit raqamli servis infratuzilmasini yaratish tamoyiliga o‘tadi.
O‘zgarishlarning uch darajasi
Timur Turlov ta’kidlashicha, kompaniya uchun strategiya – bu yuz berayotgan o‘zgarishlarni anglashni uyg‘unlashtirish usulidir.
«Strategiya har doim biz mavjud bo‘lgan reallikka javobdir. U belgilangan jadval asosida emas, balki avvalgi yechimlar ishlamay qolgan paytda paydo bo‘ladi», – dedi u direktorlar kengashiga murojaatida.
Uning so‘zlariga ko‘ra, xolding so‘nggi yillarda o‘sishning sifat bosqichiga o‘tdi, bu esa yangi darajadagi anglashni talab qiladi. «Biz alohida kompaniyalar to‘plami bo‘lishni to‘xtatdik va ekotizimga aylandik», – dedi Freedom Holding Corp bosh direktori.
Direktorlar kengashi sammitidagi nutqida Timur Turlov bugungi kunda xolding rivojlanayotgan kontekstni ta’riflab, o‘zgarishlarning uchta darajasini ajratib ko‘rsatdi, ular orasida kompaniya, bozor va mamlakat bor.
Ichki rivojlanish haqida gapirar ekan, u tez o‘sish muqarrar ravishda boshqaruvning murakkablashishiga olib kelishini ta’kidladi. «Biz kompaniya sifatida so‘nggi paytlarda tez o‘smoqdamiz va bunday sur’atlarda o‘sish kasalligi belgilarini chetlab o‘tish obyektiv ravishda qiyin», – dedi Turlov. Uning ta’kidlashicha, navbatdagi bosqich ekotizimning barqarorligini ta’minlash va boshqaruv tizimini yanada takomillashtirish bilan bog‘liq bo‘ladi.
Bozordagi vaziyat haqida gapirganda, u ayrim segmentlarda haqiqiy taraqqiyot o‘rnini shunchaki funksiyalar poygasi egallab borayotganiga e’tibor qaratdi: «Bozorda ayrim kompaniyalarning ko‘zga ko‘rinadigan chegarasi bor va ko‘p narsa rivojlanishga emas, balki xizmatlar poygasiga aylanmoqda».
Shu bilan birga, u Freedom pozitsiyasini belgilab berdi:
«Biz bu poygaga kirishni rejalashtirmayapmiz. Shunchaki biz har doim trendsetter bo‘lganmiz va shunday bo‘lib qolamiz».
Dunyoning o‘nlab mamlakatlarida faoliyat yuritayotgan xolding rahbari o‘zgarishlarning uchinchi darajasi sifatida Qozog‘istonni ko‘rsatdi. «Davlat keng ko‘lamli ichki raqamlashtirishga kirishdi va parallel ravishda chuqur institutsional islohotlarni boshladi», – dedi Timur Turlov va bu jarayonlar biznes uchun uzoq muddatli kontekstni shakllantirayotganini ta’kidladi.
Timur Turlovning FRHC direktorlar kengashi sammitidagi nutqida asosiy e’tibor Qozog‘istonning roliga qaratildi, aynan shu yerda xoldingning hozirgi modeli shakllandi:
«Freedom Holding DNKsiga Amerika biznesining eng ilg‘or tajribalari singib ketgan va ko‘p jihatdan bizni aynan hozirgi darajamizga olib chiqqan. Shu bilan birga, biz asosiy (core) biznesimizni qurayotgan mamlakat hayotining real sharoitlariga tom ma’noda uyg‘unlashganmiz. Bundan tashqari, hozir men juda aniq tushunib turibmanki, Qozog‘istonsiz, mamlakatimiz taqdim etgan sharoitlarsiz, Freedom hozirgi ko‘rinishida mavjud bo‘lishi mumkin emas edi».
Bundan tashqari, Timur Turlovning 17 ming kishilik jamoasiga aytmoqchi bo‘lgan asosiy gapi quyidagicha: endi alohida mahsulotlar doirasida fikrlashni to‘xtatish kerak. Buning o‘rniga, mustahkam institutlar va o‘zaro ishonch muhitini yaratish haqida qayg‘urish lozim. Bu esa o‘z navbatida biznesning barqarorligini, Qozog‘istonning esa yanada boy va farovon bo‘lishini ta’minlaydi.
Biznes infratuzilma sifatida
Freedom alohida servislar taqdim etish modelidan yaxlit infratuzilma modeliga o‘tmoqda.
«Biz shunchaki mahsulotlar peshtaxtasi emasmiz. Bizning mantig‘imiz — infratuzilma yaratishdir. Bizning DNK — bu fintex va ishonch muhitini yaratish, tovarlarni javonga joylashtirish emas, — dedi Timur Turlov Kipr sammiti davomida. — Oldimizda ikki yo‘l bor: yo Freedom doimiy ravishda bozor va bir-birining ortidan quvib yuradigan servislar portfeli bo‘lib qoladi, yoki jamiyat va davlat rivojiga munosib hissa qo‘shadigan to‘laqonli raqamli infratuzilmaga aylanadi».
Timur Turlov ta’kidlaganidek, aynan infratuzilmani yaratish va madaniyatni rivojlantirish kompaniyaning bozor bilan birga o‘sishiga imkon berdi. Endilikda bu tamoyil xolding rivojlanishining keyingi bosqichining strategik asosi sifatida qayd etildi.
Global kontekst
Freedom Holding Corp. bugun amal qilayotgan model Qozog‘iston va Markaziy Osiyo uchun o‘ziga xos bo‘lsa-da, u global raqamli iqtisodiyot va fintex sohasida shakllangan jahon trendlariga to‘la mos keladi. Bu borada kamida to‘rtta asosiy yo‘nalishni ko‘rsatib o‘tish mumkin.
Birinchi tendensiya alohida xizmatlardan raqamli infratuzilmaga o‘tish bo‘ldi. Ko‘pgina mamlakatlarda fintex allaqachon ikki darajaga bo‘lingan. Birinchi daraja foydalanuvchiga tanish bo‘lgan mahsulotlar: ilovalar, xizmatlar, funksiyalar bo‘ldi; ikkinchi darajaga asosiy infratuzilma: to‘lov tizimlari, mijozlarni identifikatsiya qilish, xavflarni boshqarish, ma’lumotlar va qoidalar bilan ishlash kirdi. Aynan shu ikkinchi daraja barqarorroq hisoblanadi, chunki u iqtisodiyotga singib ketgan va ma’lum mahsulotlarga bo‘lgan modaga bog‘liq bo‘lmagan holda ishlashda davom etadi.
Ikkinchi global tendensiya – bu embedded finance (o‘rnatilgan moliya) modelining rivojlanishi bo‘lib, bunda moliyaviy xizmatlar nomoliyaviy jarayonlarga uzviy integratsiya qilinadi. Endilikda moliyaviy xizmatlar alohida «bankka borish» degani emas, balki insonning kundalik ehtiyoji tug‘ilgan joyning o‘zida – xizmatlar uchun to‘lov qilish, xaridlar, transport, ta’lim yoki uy-joy masalalarida namoyon bo‘lmoqda. Bu holat Jahon banki (World Bank) tadqiqotlarida ham o‘z tasdig‘ini topgan: unda moliyaviy xizmatlarning raqamli transformatsiyasi butun moliya tizimi tuzilmasini o‘zgartiruvchi asosiy omil sifatida baholanadi.
Uchinchi global tendensiya Freedom transformatsiyasi mos keladigan superapplar evolyutsiyasidir. Bu yerda gap «hamma narsa bilan» ilovasi haqida emas, balki ekotizimga yagona raqamli kirish haqida ketmoqda. Bunday kirish foydalanuvchi muntazam ravishda xizmatlar bilan o‘zaro aloqada bo‘ladigan yagona interfeysga aylanadi, kompaniya esa ma’lumotlar, aloqa chastotasi va uzoq muddatli munosabatlar o‘rnatish imkoniyatini oladi. Bunday modelda moliya vitrina vazifasini emas, balki bog‘lovchi element vazifasini bajaradi. Xitoyning WeChat va Alipay kompaniyalari o‘z xizmatlari asosida ishonch, hisobga olish va skoring infratuzilmasini rivojlantirdi.
Va nihoyat, to‘rtinchi tendensiya – bu raqamli jamoat infratuzilmasi. Bu jamiyatda o‘zaro munosabatlarning asosiy qoidalarini ta’minlaydigan raqamli tizimlar tushuniladi: hisob, shaffoflik, ishonch, to‘lovlar, identifikatsiya. Ba’zi mamlakatlarda bunday tizimlarni davlat quradi, boshqalarida esa ular xususiy biznes bilan hamkorlikda yaratiladi. Platforma mantig‘i Singapurning GovTech Singapore raqamli davlat xizmatlarida joriy etilgan. Xususiy kompaniyalarning davlatlar bilan hamkorligining eng mashhur namunalaridan biri Palantir bo‘lib, u davlatlar va korporatsiyalar uchun infratuzilma tahlil tizimlarini yetkazib berish orqali institutsional va davlat jarayonlariga kiritilgan.
«Raqamli jamoat infratuzilmasi – bu butun iqtisodiyot miqyosida hisobga olish, to‘lovlar va identifikatsiyani ta’minlaydigan asosiy raqamli qurilish bloklaridir», – deyiladi Jahon bankining raqamli infratuzilma bo‘yicha hisobotida.
Freedom xoldingining ayni paytdagi transformatsiyasi aynan mana shu global trendlar doirasida amalga oshirilmoqda. Kompaniya shunchaki raqamli mahsulotlar to‘plamidan moliya, ma’lumotlar va kundalik raqamlashtirilgan xizmatlar yaxlit ekotizimga birlashgan raqamli infratuzilma modeliga o‘tmoqda. Bunda ushbu tizimning qiymatini alohida-alohida maqsadli auditoriyalar emas, balki fundamental institutlar – davlat va jamiyat belgilaydi. Bunday tizimda ularning ishonchi muvaffaqiyatning asosiy mezoniga aylanadi.
Freedom ekotizimining o‘zgarishi shunchaki o‘zga modellarni ko‘chirish emas, balki global o‘zgarishlarga va milliy darajadagi ehtiyojga ergashishdir. Ya’ni, bu shunchaki funksiyalar o‘rtasidagi raqobatdan iqtisodiy va ijtimoiy aloqalarning barqaror raqamli poydevorini yaratishga o‘tishdir.
«Shu bilan birga, infratuzilmaviy rolga o‘tish har doim yangi xavflarni ham keltirib chiqaradi: tartibga solish yukidan tortib tizimlarning barqarorligi uchun mas’uliyatgacha. Aynan ko‘lam, nazorat va ishonch o‘rtasidagi muvozanat keyingi bosqichning eng asosiy sinoviga aylanadi», – dedi Timur Turlov.
