Oliy rahnamoning vafoti: Oyatulloh Ali Xomanaiy nimasi bilan yodda qoldi

Eron oliy rahnamosi Oyatulloh Ali Xomanaiy 28-fevral kuni Tehronda AQSh va Isroil havo zarbalari natijasida halok bo‘ldi. U 1989-yildan buyon Eron Islom Respublikasi rahbari bo‘lib kelgan edi. U o‘ttiz yildan ortiq davom etgan rahbarlik davrida mamlakatning ichki siyosat yo‘nalishi va tashqi strategiyasini belgilab kelgan. Uning boshqaruvi Eronning zamonaviy tarixida eng uzoq davom etgan davrga aylandi.

Diniy olimlikdan inqilobgacha

Oyatulloh Ali Xomanaiy 1939-yilda Eronning Mashhad shahrida shia ruhoniylari oilasida tug‘ilgan. Oilasi moliyaviy jihatdan boy emas edi, ammo payg‘ambar Muhammad S.A.V.ning avlodlari bo‘lmish sayyidlarga mansub bo‘lgani unga jamiyatda yuqori mavqe va hurmat berdi.

Ali Xomanaiy Mashhaddagi diniy maktablarda ta’lim olgan, so‘ngra Qum shahrida tahsilini davom ettirib, kelajakdagi inqilob yetakchisi Ruhulloh Xomayniy bilan ustoz-shogird aloqalarini o‘rnatdi.

1964-yilda kursni tamomlamay turib, Xomanaiy otasi kasalligi sabab Mashhadga qaytdi. U Qur’on ta’limi bilan shug‘ullanib, nasihat va ma’ruzalar bera boshlagan. Shuningdek, 1941-yildan boshlab Eronni boshqargan shoh Muhammad Rizo Pahlaviyga nisbatan tanqidiy chiqishlar qilgan.

Shohga qarshi chiqishlari tufayli Xomanaiy qamoqqa olinib, qiynoqlarga solindi va surgun qilindi. Boshida kechirganlari unga monarxiya va g‘arbiy ta’sirga qat’iy qarshilik qiladigan shaxs sifatida shakllanishiga zamin yaratdi.

Siyosiy yetuklik va suiqasd tajribalari

1979-yilgi inqilob Oyatulloh Ali Xomanaiy uchun yuqori siyosatga yo‘l ochdi. Shu munosabat bilan Ruhulloh Xomayniy uni Islom inqilobiy kengashi a’zosi etib tayinladi.

Xomanaiy Islom inqilobi qo‘riqlash korpusining asoschilaridan biri bo‘ldi. 1979-yil dekabrdan 1980-yil fevraligacha u korpus qo‘mondoni lavozimini egallab, shu bilan birga, mudofaa vaziri o‘rinbosari vazifasini ham bajardi.

1981-yil iyun oyida unga qarshi suiqasd amalga oshirildi. Abu-Zar masjididagi chiqish paytida magnitofon ichiga yashirilgan portlovchi qurilma portlab ketdi. Eron hukumatining ma’lumotiga ko‘ra, bu terakt uchun javobgarlikni Eron xalqi mujohidlar tashkiloti nomli chap radikal guruh o‘z zimmasiga olgan.

Xomanaiy tirik qoldi, ammo uning o‘ng qo‘li qisman falaj bo‘lib qoldi. Ushbu voqea uning ichki siyosiy elita oldidagi mavqeyini mustahkamladi va uni «inqilob odami», «inqilob yo‘lida jonini fido qilishga ham tayyor shaxs» sifatida tanitdi.

Shu yili u Eron prezidenti etib saylandi va 1989-yilgacha bu lavozimni egalladi. U Iroq bilan urush davrida va yangi davlat institutlarini tashkil etish jarayonida faoliyat ko‘rsatdi.

«Xarizmasiz» oliy rahnamo

1989-yilda Ruhullo Xomeynining vafotidan so‘ng, Oyatulloh Ali Xomanaiy Eronning oliy rahnamosi etib saylandi. Qiziq tomoni, dastlab ushbu lavozimga Oyatulloh Husayn Ali Muntaziriy merosxo‘r sifatida ko‘rilgan. Biroq 1989-yilda u Buyuk Oyatulloh unvonidan mahrum qilinib, Xomeyniy bilan jamoat oldidagi ziddiyatlari tufayli uy qamog‘iga olingan.

Bu holat merosxo‘rlik inqiroziga olib keldi. Eron Konstitutsiyaviy kengashining Mutaxassislar Assambleyasi hatto kollektiv boshqaruv organini yaratish variantini ham muhokama qilgan. Biroq, muhokamalardan so‘ng yakka rahbarlik tizimini qo‘llab-quvvatlashga qaror qilingan.

O‘sha vaqt amalda bo‘lgan konstitutsiya bo‘yicha, oliy rahnamo lavozimini faqat shia marja‘ at-taklid iyerarxiyasidagi eng yuqori diniy unvon egasi egallashi mumkin edi. Xomanaiy esa bunday statusga ega emas edi. Shunga qaramay, Mutaxassislar Assambleyasi uni «vaqtinchalik» rahnamo sifatida saylashga ovoz berdi.

1989-yil yozida o‘tkazilgan referendum natijasida diniy daraja bo‘yicha talab yumshatildi: endi faqat tan olingan islomiy huquqshunos bo‘lishi kifoya qilindi. Ushbu o‘zgartirishlar Xomanaiyga Eronning umrboqiy rahnamosi sifatida qonuniylashish imkonini berdi. Mutaxassislar Assambleyasining 74 a’zosi ichida 60 nafar a’zo uning nomzodini qo‘llab-quvvatladi.

Xarizmali merosxo‘rdan farqli o‘laroq, u hokimiyatni asta-sekin institutsionalizatsiya qilish orqali boshqardi. U Mutahaffizlar Kengashining rolini kuchaytirdi va rejimning asosiy tayanchi sifatida Islom inqilobi qo‘riqlash korpusiga tayanishga e’tibor qaratdi.

Xomanaiy qo‘llab-quvvatlashi bilan IIQK dastlabki ideologik harbiy tuzilmadan rivojlanib, harbiy, razvedka, siyosiy va iqtisodiy funksiyalarni birlashtirgan ko‘p qavatli qudrat markaziga aylandi.

Mintaqaviy kengayish va «qarshilik o‘qi»

Xomanaiy davrida Eron mintaqada o‘z ta’sirini kengaytirdi. 2003-yildan so‘ng Tehron Iroqda o‘z pozitsiyalarini mustahkamladi, Suriya fuqarolar urushi davrida Asadlar rejimini qo‘llab-quvvatladi, shuningdek, Livandagi Hizbulloh va Yamandagi Ansorullo harakatlari bilan hamkorlikni davom ettirdi. «Qarshilik o‘qi» deb ataluvchi strategiya AQSh va Isroilning ta’sirini cheklashga yo‘naltirilgan ittifoqchilar tarmog‘ini o‘z ichiga oladi.

Eronning mintaqaviy strategiyasida Hamas va Islomiy jihod kabi Falastin harakatlarini qo‘llab-quvvatlash muhim o‘rin egalladi. Bu qo‘llab-quvvatlash nafaqat siyosiy va moliyaviy, balki harbiy-texnik yordamni, jumladan raketa texnologiyalarini uzatish va mutaxassislarni tayyorlashni ham o‘z ichiga olgan.

Tehron Falastin masalasidan foydalanib, shia dunyosidan tashqaridagi ta’sirini kengaytirdi, janubiy yo‘nalish orqali Isroilga bosimlarni kuchaytirdi va mintaqada «Isroilga qarshi front» yetakchisi sifatidagi imijni mustahkamladi.

2020-yillarning o‘rtalariga kelib, «qarshilik o‘qi» konfiguratsiyasi sezilarli darajada o‘zgardi. 2024-yilda Suriya prezidenti Bashar Asad rejimining qulashi Eronni mintaqadagi asosiy ittifoqchisiz qoldirdi, Livandagi Hizbullohga qarshi Isroil kampaniyasi harakatning harbiy salohiyatini kamaytirdi. Shu bilan birga, Yamandagi xussiylar pozitsiyalari ham zaiflashdi.

2023-yil 7-oktabrda Hamasning Isroilga hujumi va keyingi Isroil operatsiyasi natijasida G‘azo sektoridagi guruh katta zarar ko‘rdi.

2025-yil iyunda Eron va Isroil o‘rtasida bo‘lgan 12 kunlik mojaro davomida Xomanaiy deyarli omma oldida ko‘rinish bermadi. Uning sukuti mamlakat ichida keng muhokamalarga sabab bo‘ldi va tashqi bosim sharoitida rahbarlik qanchalik samarali amalga oshirilayotganligi haqida savollarni kuchaytirdi.

Yadro masalasi: ideologiya va pragmatizm

Xomanaiy Eronning tinch atom energiyasini rivojlantirish huquqini izchil himoya qilgan va mamlakat sulh maqsadida atomdan foydalanish bo‘yicha qonuniy huquqqa egaligini ko‘p marta ta’kidlagan.

Shu bilan birga, uning eng mashhur diniy qarorlaridan biri ommaviy qirg‘in qurollarini taqiqlovchi fatvo bo‘ldi. 2005-yilda bu pozitsiya Xalqaro atom energiyasi agentligidagi Eronning rasmiy bayonotida tasdiqlandi.

2015-yilda Xomanaiy global davlatlar bilan yadro bitimini tuzishni ma’qulladi va Eronning suvereniteti va strategik manfaatlariga zarar yetkazmasa, muzokaralarda moslashishga tayyorligini namoyish etdi.

AQSh bitimdan chiqqach, Eron majburiyatlarini bosqichma-bosqich kamaytirishni boshladi, shu bilan birga, muzokara yo‘lini bosim vositasi sifatida saqladi.

Ichki siyosat: nazorat va barqarorlik

Ommaviy noroziliklar doimiy ravishda davlatning keskin choralari bilan bostirildi. Ali Xomanaiy xavfsizlik kuchlarining vakolatlarini kengaytirishni va raqamli maydondagi nazoratni kuchaytirishni qo‘llab-quvvatlagan.

So‘nggi yillarda uning hukmronligi davrida noroziliklar tez-tez yuzaga kela boshladi va ko‘proq hududlarni qamrab oldi. 2017-yilda Eron aholisi narxlar oshishi va ishsizlik sababli ko‘chalarga chiqdi. 2019-yilda esa benzin narxi oshishi ortidan namoyishlar yuz berdi. 2021-yilda norozilikning sababi suv yetishmovchiligi bo‘ldi, 2022-yilda esa mamlakatda Mahsa Aminiy qamoqda vafot etishi ortidan keng qamrovli namoyishlar avj oldi. Namoyishlar ko‘plab halokatlar va ommaviy hibslar orqali bostirildi.

Huquq-tartibot tashkilotlari ma’lumotlariga ko‘ra, eng qonli tartibsizliklar 2025-yil oxiri – 2026-yil boshida sodir bo‘lgan. Tasdiqlangan raqamlarda qurbonlar soni 7 mingdan oshgan bo‘lsa-da, haqiqiy hisobotlarda bundan sezilarli darajada ko‘proq deb baholangan. Eron hukumatlari esa bunday ma’lumotlarni rad etgan.

Xomanaiyning o‘zi ichki noroziliklarning ortishi uchun javobgarlikni oshkor qilmagan, bayonotlarida namoyishlarni Islomiy Respublikani zaiflashtirishni maqsad qilgan tashqi kuchlar ilhomlantirganini bildirgan xolos.

Madaniyat va shaxsiy imij

Ommaviy maydonda Xomanaiy hashamatsiz hayot va diniy qat’iyat tarafdori bo‘lgan. U fors she’riyatiga qiziqar, Ramazon oyida adabiyotshunoslar bilan uchrashuvlar o‘tkazar va nutqlarida ko‘pincha klassik asarlardan iqtibos keltirar edi. Shuningdek, uning jahon adabiyotiga, xususan, Viktor Gyugoning «Xo‘rlanganlar» romaniga qiziqishi yuqori bo‘lgan.

U iqtisodiy sohada xususiylashtirish va davlat ulushini kamaytirish yo‘nalishini qo‘llab-quvvatladi, aktivlarni qisman xususiy sektor va davlat tuzilmalari bilan bog‘liq fondlar foydasiga qayta taqsimlashni ilgari surdi. Shuningdek, Xomanaiy mamlakatning texnologik mustaqilligini va ilmiy salohiyatini rivojlantirish zarurligini ko‘p bora ta’kidlagan.

Oyatulloh Ali Xomanaiy stvol hujayralar va terapevtik klonlash bo‘yicha tadqiqotlarni ommaviy ravishda ma’qullagan. Ilm-fanni jamoat manfaatiga xizmat qilsa, islom diniga zid emas, degan fikrda bo‘lgan

U deyarli intervyu bermagan va ommaviy axborot vositalari bilan muloqot qilishni istamagan. Buning o‘rniga, doimiy rasmiy uchrashuvlarda ruhoniylar, talabalar va olimlar bilan uchrashgan, juma namozlarida ishtirok etgan va davlat marosimlarida qatnashgan.

Xomanaiyning oilasi

1960-yillarning o‘rtalarida Xomanaiy Mansura Xojasta Bagirzoda bilan turmush qurdi. U ham Mashhadlik bo‘lib, diniy oiladan chiqqan. Mansura deyarli ommaviy maydonda ko‘rinmagan va OAV bilan muloqot qilmagan.

Ularning oltita farzandi bor – to‘rtta o‘g‘il va ikki qiz: Mustafo, Mujtaba, Ma’sud, Maysam, Bushro va Xuda. Ular ta’lim va siyosiy doiralardagi yirik diniy va siyosiy shaxslar bilan oila qurgan. Masalan, Mujtaba sobiq parlament spikeri G‘ulom-Ali Haddad-Odil qiziga uylangan, Ma’sud esa diniy arbob Muhsin Xaraziyning qiziga uylangan.

Ma’lumot uchun, Mujtaba Xomanaiy oilaning eng mashhur vakili bo‘lib va ekspertlar munozaralarida mumkin bo‘lgan voris sifatida tez-tez tilga olinadi.

Eslatib o‘tamiz, avvalroq Shavkat Mirziyoyev Oyatulloh Ali Xomanaiy vafoti munosabati bilan hamdardlik bildirgan edi.