2038-yilgacha soliq imtiyozlari O‘zbekiston kapital bozoriga nima beradi
O‘zbekistonda kapital bozori investorlariga berilgan soliq imtiyozlarini yana o‘n yilga uzaytirish rejalashtirilmoqda. Agar «Kapital bozori to‘g‘risida»gi qonun loyihasidagi takliflar qabul qilinsa, aksiyalar bo‘yicha dividendlar va obligatsiyalardan olinadigan daromadlar uchun 2028-yil oxirigacha amal qiladigan imtiyozli tartib 2038-yilgacha saqlanadi. Bunda qarz bozori uchun imtiyozlar doirasini kengaytirish, xususan xorijiy valyutadagi obligatsiyalarni hamda sukukdan olinadigan daromadlarni soliqlardan ozod qilish rejalashtirilgan.
Davlat uchun bu fond bozorini rivojlantirish vositalaridan biri bo‘lsa, investor uchun soliq imtiyozining ta’siri bevosita daromadda seziladi. Soliq qimmatli qog‘ozdan olinadigan sof daromadga, emitent uchun esa mablag‘ jalb qilish qiymatiga ta’sir qiladi. O‘zbekistondagi Freedom investitsiya kompaniyasi tahlilchisi Boris Bondar fikricha, bu ayniqsa, obligatsiyalar bozorida yaqqol ko‘rinadi, chunki soliq emissiya shartlari va daromadlilikning shakllanishiga bevosita ta’sir etadi.
Hozir qanday tartib amal qilmoqda
Amaldagi tartib prezidentning «Kapital bozorini qo‘llab-quvvatlashning samarali mexanizmlarini joriy etishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi PQ-90-son qarori bilan belgilangan.
Hujjatning amaldagi tahririga ko‘ra, soliq imtiyozlari 2022-yil 1-apreldan 2028-yil 31-dekabrgacha amal qiladi. O‘zbekiston rezidenti va norezidenti bo‘lgan jismoniy shaxslarning aksiyalar bo‘yicha dividend tarzidagi daromadlari daromad solig‘idan ozod qilingan. Norezident yuridik shaxslarga hisoblangan dividendlar uchun foyda solig‘ining 5 foizlik stavkasi qo‘llanadi, ya’ni ular mahalliy yuridik shaxslar bilan bir xil tartibda soliqqa tortiladi.
Kompaniyalar obligatsiyalari bo‘yicha foizlar jismoniy va yuridik shaxslar uchun, ularning rezidentlik maqomidan qat’i nazar, mos ravishda JShDS va foyda solig‘idan ozod qilingan.
PQ-90 joriy etilishidan avval korporativ qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha to‘liq soliqdan ozod qilish tartibi mavjud emas edi. Boris Bondar ta’kidlashicha, o‘sha paytda rezidentlar uchun 5 foiz, norezidentlar uchun esa 10 foizlik imtiyozli stavka amal qilgan.
Obligatsiyalar uchun soliqqa tortiladigan va soliqqa tortilmaydigan kupon o‘rtasidagi farq faqat qimmatli qog‘oz egasi uchun muhim emas. Bu kompaniya bozordan umuman qanday foiz stavkasida mablag‘ jalb qila olishiga ham ta’sir qilishi mumkin.
«Birlamchi bozor haqida gapiradigan bo‘lsak, investor zimmasidagi soliq yuki obligatsiya chiqarish shartlariga bevosita ta’sir qiladi. Agar kupon daromadi soliqqa tortilsa, emitent investor kutayotgan sof daromadlilikni ta’minlash uchun kupon stavkasini yuqoriroq belgilashga majbur bo‘ladi. Soliq stavkasining nolga tushirilishi esa bu farqni bartaraf etadi va ayni sof daromadlilikni mablag‘ni pastroq stavkada jalb qilgan holda ta’minlash imkonini beradi. Obligatsiya chiqarishda bu kichik masala emas, balki moliyalashtirish xarajatlarini bevosita kamaytiradigan omildir», – deya tushuntirdi O‘zbekistondagi Freedom investitsiya kompaniyasi tahlilchisi Boris Bondar.
Shunday qilib, imtiyoz bir vaqtning o‘zida ikki tomonga ishlaydi. Obligatsiya xaridori uchun u e’lon qilingan foiz daromadini soliq ushlab qolinmasdan saqlab qolish imkonini bersa, emitent faqat soliqni qoplash uchun kupon stavkasini oshirmasdan investor mablag‘i uchun boshqa moliyaviy instrumentlar bilan raqobatlasha oladi.
Nega korporativ obligatsiyalar uchun soliq pariteti muhim
Yana bir omil — davlat qimmatli qog‘ozlari bilan raqobat. Soliq kodeksida davlat obligatsiyalari va boshqa davlat qimmatli qog‘ozlari bo‘yicha daromadlarni soliqqa tortishdan ozod qilish nazarda tutilgan.
Imtiyozlar korporativ sektorga ham tatbiq etilishidan oldin bu davlat qimmatli qog‘ozi va xususiy kompaniya obligatsiyasi o‘rtasida qo‘shimcha tafovut yuzaga keltirardi. Kredit riskidagi farqlardan tashqari, investor soliq yukini ham hisobga olishi kerak edi.
«Davlat qimmatli qog‘ozlari bilan solishtirganda soliq imtiyozining ta’siri ayniqsa yaqqol ko‘rinadi. O‘zbekistonda davlat qimmatli qog‘ozlaridan olinadigan daromad doimiy ravishda soliqdan ozod qilingan. Shu sababli PQ-90 qabul qilinishidan oldin korporativ obligatsiyalar soliq nuqtayi nazaridan davlat qimmatli qog‘ozlariga nisbatan kamroq jozibador edi», – deya ta’kidladi Boris Bondar.
Aynan shu sababli imtiyozlarni saqlab qolish faqat chiqarib bo‘lingan qimmatli qog‘ozlar uchun emas, balki kelajakdagi emissiyalar uchun ham muhim. Instrumentlar o‘rtasidagi soliq tafovuti qanchalik kam bo‘lsa, investor qarorini shunchalik ko‘proq risk, so‘ndirish muddati, likvidlik va taklif etilayotgan daromadlilik asosida qabul qilishi mumkin.
Nimalarni o‘zgartirishmoqchi
Hozir gap imtiyozlarni joriy etish haqida emas, balki ularni 2028-yildan keyin ham saqlab qolish haqida bormoqda. ILMA imtiyozlarning amal qilish muddatini 2038-yilgacha uzaytirishni taklif qilmoqda. Bu norma «Kapital bozori to‘g‘risida»gi qonun loyihasiga kiritilgan.
12-avgust kuni o‘tkazilgan matbuot anjumanida ILMA boshqarma boshlig‘i Saulat Toreshov taklif qilinayotgan tartib rezident va norezident bo‘lgan jismoniy hamda yuridik shaxslarni qamrab olishi, qarz instrumentlari bo‘yicha esa imtiyoz xo‘jalik jamiyatlari obligatsiyalari, jumladan valyutadagi obligatsiyalar bo‘yicha foizlar va ijobiy kurs farqiga, shuningdek sukuk daromadlariga tatbiq etilishi rejalashtirilayotganini aytgan.
Jismoniy shaxslarning aksiyalar bo‘yicha dividendlariga nisbatan nol stavkadagi JShDSni ham yana o‘n yil saqlab qolish taklif qilinmoqda. Norezident yuridik shaxslarning dividendlari uchun esa ularni mahalliy kompaniyalar bilan teng sharoitga qo‘yuvchi 5 foizlik stavkani saqlab qolish rejalashtirilgan.
Muhimi, hozircha bu amalda kuchga kirgan soliq tartibidagi o‘zgarish emas, balki taklif qilinayotgan norma hisoblanadi. Tegishli qonunchilikka o‘zgartirishlar qabul qilinmaguncha, amaldagi imtiyozlarning yakuniy sanasi 2028-yil 31-dekabr bo‘lib qoladi. Kapital bozori to‘g‘risidagi yangi qonun loyihasining o‘zi Oliy Majlis Qonunchilik palatasida ko‘rib chiqilmoqda.
Soliq imtiyozlari kapital bozorini rivojlantirishga qaratilgan kengroq islohotlarning bir qismi hisoblanadi. ILMA sukuk va sekyuritizatsiyalangan obligatsiyalarni joriy etish, investitsiya fondlari hamda maxsus moliyaviy kompaniyalar uchun qo‘shimcha imtiyozlar yaratish, shuningdek norezidentlarning omnibus hisobvaraqlari orqali amalga oshiradigan operatsiyalari uchun alohida tartib belgilashni rejalashtirmoqda. Regulyator hisob-kitoblariga ko‘ra, ushbu choralar fond bozoridagi investitsiyalar hajmini 2026-yilda kutilayotgan 10 trln so‘mdan 2030-yilga kelib 20 trln so‘mgacha oshirishga xizmat qilishi mumkin.
Nega qo‘shimcha o‘n yil investor uchun muhim
Nol soliq stavkasining o‘zi fond bozorining keskin o‘sishini kafolatlamaydi.
«Bozorning rivojlanishi va o‘sish sur’atlariga tartibga solish, infratuzilma hamda iqtisodiy omillar birgalikda ta’sir qiladi. Soliq siyosati esa bu omillardan faqat bittasi bo‘lib, uning o‘zi bozorni rivojlantirib bera olmaydi. Shunga qaramay, imtiyozlarni uzaytirish O‘zbekistondagi investitsiya muhitini yaxshilashga xizmat qiladigan choralardan biri bo‘lib, hukumatning xorijiy investitsiyalarni jalb etish bo‘yicha umumiy siyosatiga mos keladi», – deb hisoblaydi Boris Bondar.
Bozor uchun soliq stavkasining o‘zi bilan birga, uning qancha muddat amal qilishi ham muhim. Obligatsiyalar bir necha yil muomalada bo‘lishi, investitsiya loyihalari esa undan ham uzoq muddatga mo‘ljallanishi mumkin. Agar investor ikki-uch yildan keyin qanday soliq tartibi amal qilishini oldindan bilmasa, qimmatli qog‘ozning daromadliligini baholashda bu qoidalar o‘zgarishi xavfini ham hisobga oladi.
«Imtiyozlarni uzaytirishning asosiy afzalligi — uzoq muddatga aniq va oldindan tushunarli shartlar yaratilishidir. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, qoidalarning tez-tez o‘zgarishi talabga imtiyozning o‘zidan ham kuchliroq salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Imtiyozlarning 2038-yilgacha aniq belgilanishi esa bu xavfni investitsiya qarorlarida hisobga olish zaruratini kamaytiradi. Amalda bu ikki jihatdan muhim. Birinchidan, investor soliq tartibi qimmatli qog‘ozning muomala muddati davomida o‘zgarib qolishidan xavotir olmaydi va uzoqroq muddatli instrumentlarga ko‘proq qiziqish bildiradi, bu esa bozorda yetishmayotgan uzoq muddatli obligatsiyalar chiqarilishi uchun imkoniyat yaratadi. Ikkinchidan, obligatsiyalar va depozitlar o‘rtasidagi sof daromadlilik pariteti saqlanib qoladi va aynan shu omil hozir chakana investorlar talabini obligatsiyalar tomon yo‘naltirmoqda», – deya izohladi Freedom tahlilchisi.
Emitentlar uchun bu uzoq muddatli obligatsiyalarni chiqarish va joylashtirish imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin. Investor esa qimmatli qog‘ozning butun muomala davri yoki uning katta qismi uchun soliq shartlari qanday bo‘lishini oldindan biladi. Bu ayniqsa xorijiy investorlar uchun muhim, chunki ular yangi bozorga kirishda nafaqat joriy daromadlilikni, balki kelajakda qoidalar o‘zgarishi xavfini ham hisobga oladi.
Imtiyozlarning ahamiyati investorlar uchun turlicha
Xususiy investor uchun nol stavkaning asosiy ta’siri ancha tushunarli: obligatsiyaning kupon daromadliligi bilan soliq to‘langanidan keyin qoladigan summa o‘rtasida qo‘shimcha tafovut yuzaga kelmaydi. Bu jamg‘armani qayerga joylashtirishni tanlashda qimmatli qog‘ozlarni bank mahsulotlari bilan yaxshiroq taqqoslash imkonini beradi.
Professional bozor ishtirokchilari uchun esa vaziyat boshqacharoq. Bondar ta’kidlashicha, imtiyozlarning ahamiyati investor turiga qarab farq qiladi. Uning fikricha, rezident va norezident jismoniy shaxslar uchun bunday soliq tartibi mablag‘larning bir qismini qimmatli qog‘ozlarga yo‘naltirishga turtki berishi mumkin.
Professional investorlar, jumladan banklar uchun korporativ obligatsiyalarni sotib olish kompaniyani moliyalashtirishning muqobil usuli va bir vaqtning o‘zida to‘g‘ridan-to‘g‘ri kreditlash bilan solishtirganda daromadlilikni oshirish vositasi sifatida ko‘rilishi mumkin.
«Biznesdan chiqishni tuzishdagi ta’sir ham alohida e’tiborga loyiq. Agar mulkdor o‘z paketini fond birjasi orqali sotsa, emissiyaviy qimmatli qog‘ozlarni realizatsiya qilishdan olingan daromad JShDSdan ozod qilinadi. Agar biznes MChJ shaklida tashkil etilgan bo‘lsa, ulush sotilganda mulkdor sof foydadan, ya’ni sotish narxi bilan ushbu ulushni sotib olish yoki ustav kapitaliga kiritish uchun amalda qilingan xarajatlar o‘rtasidagi farqdan 12% stavkada JShDS to‘lashi kerak bo‘ladi», – deya qo‘shimcha qildi Freedom tahlilchisi.
Ammo soliq imtiyozining o‘zi bozorni rivojlantirib yubormaydi
Imtiyozlarni 2038-yilgacha uzaytirish mablag‘lar avtomatik ravishda yangi korxonalar yoki investitsiya loyihalariga yo‘naltiriladi degani emas. Dastlab bu, eng avvalo, aholi va kompaniyalar jamg‘armalarining qayta taqsimlanishida, masalan, mablag‘larning depozitlardan qimmatli qog‘ozlarga o‘tishida namoyon bo‘lishi mumkin.
«Bir muhim jihatni ham hisobga olish kerak. Imtiyozning asosiy ta’siri jamg‘armalarning depozitlardan qimmatli qog‘ozlarga o‘tishi va bozordagi faollikning oshishida namoyon bo‘ladi, bu esa iqtisodiyotga real investitsiyalar avtomatik ravishda ko‘payadi degani emas. Shu ma’noda, imtiyozlarni 2038-yilgacha uzaytirish shunchaki amaldagi tartibni saqlab qolish emas, balki siyosat uzoq muddatga mo‘ljallangani va qoidalar oldindan tushunarli bo‘lishi haqida signal beradi. Xorijiy investor uchun esa bunday barqarorlik ko‘pincha soliq stavkasining o‘zidan ham muhimroq bo‘lishi mumkin», – deb hisoblaydi Boris Bondar.
Bu jihat fond bozoridagi investitsiyalar hajmini 2030-yilgacha oshirish bo‘yicha belgilangan maqsadni baholashda ham muhim. Soliq imtiyozi qimmatli qog‘ozlarning jozibadorligini oshirishi mumkin, ammo bozor rivoji uchun buning o‘zi yetarli emas. Buning uchun sifatli korporativ obligatsiyalar, emitentlarning shaffof hisoboti, yetarli free-float, faol ikkilamchi bozor va investorning o‘z investitsiyasidan istalgan paytda chiqib keta olishiga ishonchi ham zarur.
Boshqacha aytganda, imtiyozlarni uzaytirish bir to‘siqni kamaytirishi mumkin, ammo keyingi natija bozorda investorlar mablag‘ yo‘naltirishni istaydigan yetarli miqdordagi instrumentlar paydo bo‘lishiga bog‘liq bo‘ladi.
Braziliya tajribasi nimani ko‘rsatadi
Boris Bondar qarz bozorini soliq imtiyozlari orqali rag‘batlantirishning eng yaqqol misollaridan biri sifatida Braziliya tajribasini keltiradi.
«Braziliya qarz bozori uchun eng yaqin misollardan biridir. 2012-yilda mamlakatda debentures incentivadas deb ataladigan infratuzilma obligatsiyalari joriy etildi. Agar jalb qilingan mablag‘lar infratuzilma loyihalariga yo‘naltirilsa va obligatsiyalarning muomala muddati kamida to‘rt yil bo‘lsa, ular bo‘yicha foiz daromadi va kapital o‘sishidan olinadigan daromad soliqdan ozod qilinadi. Jismoniy shaxslar uchun bunday qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha soliq stavkasi nolga teng, kompaniyalar uchun esa 15 foiz miqdorida saqlanib qoladi», – deya izohlaydi Bondar.
2024-yilda Braziliya bu soliq imtiyozidan voz kechmadi, aksincha, uning mexanizmini yangiladi. 14.801-son qonun investorlar bazasini kengaytirish maqsadida imtiyozni emitentlar va xaridorlarning yangi toifalariga yo‘naltirdi.
Shu bois Braziliya tajribasi O‘zbekiston uchun shunchaki soliq stavkasini nolga tushirish misoli emas. Bu yerda soliq imtiyozlari aniq moliyaviy instrumentlar va ularni moliyalashtirish maqsadlari bilan bog‘langan.
Qozog‘iston yanada uzoq muddatli yo‘lni tanladi
Boris Bondar ikkinchi misol sifatida Qozog‘istonni keltiradi. «Ostona» xalqaro moliya markazida qimmatli qog‘ozlar bilan bog‘liq ayrim daromad turlari uchun maxsus soliq tartibi yaratilgan.
«Bizga yaqin misollardan biri — Qozog‘iston. U yerda alohida moliyaviy yurisdiksiya yaratilib, maxsus soliq rejimi joriy etilgan. AIFC ishtirokchilari va AIX birjasidagi investorlar dividendlar, kupon daromadlari hamda kapital o‘sishidan olinadigan daromadlar bo‘yicha 2066-yilgacha soliqdan ozod qilingan. Bu jahon moliya markazlari orasidagi eng uzoq muddatli soliq imtiyozlaridan biridir», – dedi Boris Bondar.
Biroq imtiyozning uzoq muddatga belgilanishi qoidalar shu davr mobaynida umuman o‘zgarmaydi degani emas. Bondar bunday rejimlar joriy etilgandan keyin ham ayrim talab va shartlar qayta ko‘rib chiqilishi mumkinligiga e’tibor qaratadi.
«2017-yildan boshlab qoidalar qayta ko‘rib chiqildi, savdo faolligiga oid talablar joriy etildi, dividendlar bo‘yicha ayrim shartlarga esa keyinchalik ham o‘zgartirishlar kiritildi. Bu tajriba imtiyozning rasmiy amal qilish muddati bilan uning amaldagi shartlari qanchalik barqaror bo‘lishi o‘rtasida farq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi», – dedi ekspert.
Asosiy ustunlik oldindan prognoz qilinadigan qoidalar bo‘lishi mumkin
O‘zbekiston uchun imtiyozlarni 2038-yilgacha uzaytirish taklifi vaqtinchalik qo‘llab-quvvatlash choralaridan uzoq muddatli va aniq soliq siyosatiga o‘tishni anglatadi. Amaldagi imtiyozlar 2028-yil oxirigacha belgilangan. Agar yangi qaror qabul qilinmasa, bozor yana bir necha yildan so‘ng imtiyozlar tugagach, qimmatli qog‘ozlarning daromadliligi qanday o‘zgarishi haqidagi noaniqlikka duch keladi.
Imtiyozlarni yana o‘n yilga uzaytirish esa bu noaniqlikni kamaytiradi. Chakana investorlar uchun bu dividendlar va obligatsiya kuponlarining jozibadorligini saqlab qolishga yordam beradi. Korporativ emitentlar uchun esa uzoq muddatli obligatsiyalar muomalasi davomida soliq shartlari o‘zgarib ketishi xavfini kamaytiradi. Xorijiy investorlar uchun bunday yondashuv davlatning kapital bozori qoidalarini uzoq muddatga barqaror saqlashga intilayotganini ko‘rsatuvchi signal bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston kapital bozorida yana nimalarni o‘zgartirish rejalashtirilmoqda
O‘zbekistonda malakali investorlar toifasini joriy etish rejalashtirilmoqda
Aksiyalarni kvotalash vakolati Vazirlar Mahkamasidan ILMAga o‘tishi mumkin
O‘zbekiston bozorida sukukning qanday turlari joriy etilmoqda
