Bolalar boğçasida bola xavfsiz emasligini qanday tuşuniş mumkin. Psixolog maslahatlari

Yaqinda Namangan viloyatidagi bolalar boğçasida beş yoşli qizga nisbatan jinsiy zöravonlik holati Özbekistonda keng rezonans uyğotib, bolalar xavfsizligi masalalariga yana bir bor e’tibor qaratdi.

Biz psixolog Inna Şukina bilan bolaning xulq-atvoridagi qanday özgarişlar ota-onalarni huşyor torttirişi kerakligi, noxuş vaziyatlarni bolalar bilan qanday muhokama qiliş va ularga erta yoşdan şaxsiy çegaralar va tana xavfsizligi qoidalarini tuşuntiriş haqida suhbatlaşdik.

Boğçaga oddiy moslaşişni xavotirli belgilardan qanday farqlaş mumkin?

Boğçaga odatiy moslaşişni xavotirli belgilardan özgarişlar dinamikasiga qarab farqlaş mumkin. Moslaşiş vaqtida bola yangi şaroitga asta-sekin könikadi, tarbiyaçilar va boşqa bolalar bilan tanişadi, ota-onasi bilan xotirjam xayrlaşişni örganadi. Asta-sekin yiğlaş va xavotirlaniş kamayadi.

Agar könikiş davridan söng bola yana yiğlay boşlasa, boğçaga borişdan boş tortsa, xavotir, ğamginlik yoki tajovuzkorlik kuçaysa, bunga e’tibor beriş kerak.

Şuningdek, bola boğçaga borişdan boş tortişini aniq odamlar yoki voqealar bilan boğlaşini kuzatiş ham muhim. Agar u köngilsiz vaziyatlarni tilga olsa yoki birov uni xafa qilganini aytsa, buni darhol injiqlikka yöymaslik kerak.

Bunday vaziyatda xotirjamlikni saqlaş va bolaning özi sodir bölgan voqea haqida gapirib berişiga imkon beriş muhimdir. Oçiq savollar bering: «Sen nimani nazarda tutyapsan?», «Keyin nima böldi?». Öz taxminlaringizni taklif qilmang va javoblarni aytmang – bolaga hamma narsani öz sözlari bilan aytib beriş imkoniyatini beriş muhim.

Agar bolalar boğçasida biror noxuşlik yuz bersa, ota-onalar bolaning xulq-atvoridagi qanday özgarişlarga e’tibor berişlari kerak?

Birinçi navbatda, ota-onalar bolaning xulq-atvoridagi keskin özgarişlarga e’tibor berişlari lozim. Bunda xotirjamlikni saqlaş va şoşma-şoşarlik bilan xulosa çiqarmaslik muhim: kattalarning xavotiri bolaga ötişi mumkin.

Uyqu va iştahaning buzilişi xavotirga solişi mumkin: masalan, agar bola keçalari uyğona boşlasa, qörqinçli tuşlardan şikoyat qilsa, odatiy ovqatdan boş tortsa. Agar u bolalar boğçasida ota-onasi bilan xayrlaşayotganda tösatdan vahimaga tuşsa ham e’tibor beriş kerak.

Muhim körsatkiç – bolaning uyda öynaşi. Öyinçoqlarning özaro ta’sirini, qanday syujetlar va dialoglar paydo bölişini çetdan kuzating. Agar öyinlarda ilgari xos bölmagan tajovuz, zöravonlik yoki şahvoniy sözlar paydo bölsa, bu vaziyatni sinçiklab körib çiqiş uçun sabab böladi.

Hissiy holatdagi özgarişlarga ham e’tibor bering: bola odamovi, xavotirli yoki tajovuzkor bölib qolişi mumkin. Ba’zan buning aksi böladi – u odatdan taşqari yuvoş, haddan taşqari itoatkor bölib qoladi va hamma narsaga rozi böladi.

Nihoyat, bolaning jismoniy holatini kuzatib boriş kerak: qorni yoki boşidagi tuşunarsiz oğriqlar, köngil aynişi, kökarişlar, jarohatlar va ta’sirlanişlar, şu jumladan, jinsiy a’zolar sohasida.

Şu bilan birga, bu belgilarning heç biri öz-özidan bolaning zöravonlikka duç kelganini isbotlamaydi. Özgarişlar yiğindisini hisobga oliş va ularning sabablarini xotirjamlik bilan aniqlaş muhimdir.

Bola boğçada nimalar bölayotganini aytib berişdan qörqmasligi uçun u bilan qanday qilib töğri suhbatlaşiş mumkin?

Bola özini xavfsiz his qilişi va ota-onasiga boğçada nima bölayotganini aytişdan qörqmasligi muhim. Buning uçun kattalar xotirjam bölişlari va uning sözlariga haddan taşqari şiddatli munosabat bildirmasliklari kerak. Agar bola ota-onasi uning hikoyalaridan qörqayotganini yoki xavotirga tuşayotganini körsa, u odamovi bölib qolişi va öz keçinmalarini baham körmay qöyişi mumkin.

Erkin muhitda, masalan, uxlaşdan oldin suhbatlaşgan ma’qul. Kimdir uni xafa qilmayaptimi, degan töğridan töğri savollar örniga: «Bugun eng qiziqarli nima böldi?», «Kim bilan öynading?», «Seni xafa qilgan biror narsa böldimi?» deb söraş mumkin. Bolaning har qanday javobini xotirjam qabul qiliş, suhbatdan söng esa eşitganlarini öylab köriş muhimdir.

Bola hayoti haqida köproq bilişning yana bir usuli – uning öyinlariga qöşiliş. Birgalikda bolalar boğçasini öynaş, tarbiyaçi yoki boşqa bolalarni tasvirlaş va bolaning personajlar örtasidagi özaro ta’sirni qanday örnatişini kuzatiş mumkin. Maktabgaça yoşdagi bolalar öyinda köpinça özlarining hayotiy tajribalarini takrorlaydi, şuning uçun ularning atrofdagilar bilan munosabatlari qanday şakllanişini yaxşiroq tuşuniş mumkin.

Maktabgaça yoşdagi bolaga jinsiy zöravonlik haqida gapiriş mumkinmi va buni uni qörqitmasdan qanday qiliş kerak?

Ha, maktabgaça yoşdagi bolalarga jinsiy zöravonlik haqida gapiriş mumkin va kerak, lekin qörqinçli tafsilotlarsiz. Asosiysi, bolaga xavfsizlik qoidalarini tuşuntiriş va şaxsiy çegaralarni himoya qilişni örgatişdir.

Bola öz tanasi unga tegişli ekanligini va heç kim uning roziligisiz unga tegişga haqli emasligini tuşunişi kerak. Şuningdek, içki kiyim qoidasini tuşuntiriş muhim: tananing intim qismlarini boşqalarga körsatiş mumkin emas va boladan boşqalarning intim qismlariga qaraşni yoki ularga tegişni söraş mumkin emas.

Istisnolar, masalan, ota-ona tomonidan gigiyenik parvariş yoki ota-ona iştirokida tibbiy körik bilan boğliq bölişi mumkin.

Qaysi yoşdan çegaralar, tananing xavfsizligi haqida gapiriş va umuman, yoqimsiz teginişlar haqida gapirişni qanday örgatiş mumkin?

Bolani kimningdir xatti-harakati unga yoqmasa: «Menga bu yoqmayapti», «Men buni qilişni xohlamayman» deyişga örgatiş kerak. Biroq qoidabuzar rad etilganidan keyin ham töxtamasligi mumkinligini tuşuntiriş ham muhimdir. Bunday holda, bola sodir bölgan voqea haqida xavfsiz katta odamga – ota-onasi, buvisi, bobosi yoki özi işongan boşqa odamga aytişi kerak.

Bunda odamlarni yaxşi-yomonlarga ajratmaslik, xavf faqat notanişlardan kelişini tuşuntirmaslik kerak. Şaxsiy çegaralarni bolaga taniş bölgan odamlar ham, hatto boşqa bolalar ham buzişi mumkin. Kattalar bunday holatlarga e’tibor berişlari va agar bolaning çegaralari buzilsa, aralaşişlari muhimdir.

Şaxsiy çegaralar va tananing xavfsizligi haqida bola boğçaga bormasidan oldin, eng erta yoşdan gapiriş yaxşiroqdir. Kundalik hayotda unga yoqimsiz teginiş, quçoqlaş va öpişdan voz keçişi mumkinligini va «yöq» deyişga haqli ekanligini tuşuntiriş muhimdir.

Oddiy narsalardan boşlaş mumkin: tana a’zolarini öz nomi bilan ataş, bu mavzuni taqiqlamaslik va bolani kundalik parvariş qiliş paytida xavfsizlik qoidalarini tuşuntiriş.

Şu bilan birga, kattalarning özlari bolaning çegaralarini hurmat qilişlari muhim: uni quçoqlaş yoki öpişdan oldin ruxsat söraş va rad javobini xotirjam qabul qiliş. Bu qarindoşlar yoki mehmonlar bilan muloqotga ham taalluqli: bola öz xohişiga qarşi kimnidir quçoqlaşi va öpişi şart emas.

Nihoyat, bola agar kimdir uning çegarasini buzsa yoki yoqimsiz iş qilişga majbur qilsa, kimga murojaat qilişini bilişi kerak. U bilan birga u işonadigan va uni himoya qila oladigan aniq xavfsiz kattalarni – ota-onasini, buvisi yoki bobosini, boşqa yaqin kişisini yoki öqituvçisini aniqlaş lozim.

Şuningdek, bolaga, agar u sodir bölgan voqea haqida aytib bergan kattalar unga işonmasa yoki yordam bermasa, nima qiliş kerakligini tuşuntiriş muhimdir. Bunday holda, xavfsiz kattalar röyxatidagi boşqa odamga murojaat qiliş kerak. Yaxşisi, bola yordam va qöllab-quvvatlaş uçun murojaat qilişi mumkin bölgan kamida uçta işonçli odamni oldindan aniqlab oliş kerak.

Ota-onalar boladan unga nima bölganini aniqlaşga urinayotganda köpinça qanday xatolarga yöl qöyişadi?

Asosiy xatolardan biri – bolaning keçinmalarini qadrsizlantirişdir. Masalan, ota-onalar: «Sen hammasini öylab topding», «Heç qanday qörqinçli narsa sodir bölgani yöq» deyişsa yoki boşqa odamning harakatlarini şunçaki bolani quçoqlamoqçi bölgani bilan oqlaşsa. Körinadigan tan jarohatlari yöqligi yomon narsa sodir bölmaganini anglatmaydi.

Yana bir xato – bolaga bölib ötgan voqeani juda batafsil va qayta-qayta sörab-suriştiriş, undan vaziyatni qayta-qayta gapirib berişni söraşdir. Bu uning keçinmalarini kuçaytirişi va qayta jarohatlanişiga olib kelişi mumkin.

Şuningdek, sodir bölgan voqea uçun mas’uliyatni bolaga yuklaş, uni ayblaş yoki uyaltiriş mumkin emas. «Nega oldinroq aytmading?» yoki «Nega özingni bunday tutding?» kabi iboralar uni özini aybdor his qilişga majbur qilişi mumkin.

Nihoyat, bolaning hikoyasini begona odamlar bilan muhokama qilmaslik kerak. Bola ota-onasiga juda şaxsiy va oğriqli narsani işonadi, şuning uçun uning işonçiga ehtiyotkorona munosabatda böliş va bu ma’lumotni zarurat bölmasa oşkor qilmaslik muhimdir.

Agar bola kattalarning yoqimsiz yoki şubhali xatti-harakatlari haqida gapirsa, ota-onalar nima qilişlari kerak?

Birinçi navbatda, bolaning xavfsizligini ta’minlaş kerak. Agar jarohatlar, kökarişlar, qon ketişlar yoki kuçli oğriq bölsa, tibbiy yordamga murojaat qiliş, zarur bölsa, favqulodda xizmatlarni çaqiriş kerak.

Tinç vaziyatda bolani tinglang, unga bosim ötkazmang va barça holatlarni mustaqil ravişda aniqlaşga urinmang. Sana, vaziyat va bolaning öz sözlari bilan aytganlarini yozib oling, söngra bu ma’lumotlarni tegişli mutaxassislarga yetkazing.

Iloji boriça, bolaning gumon qilinayotgan qoidabuzar bilan keyingi aloqalarini istisno qiling. Uni bölib ötgan voqeani qayta-qayta gapirtirmang: vaziyatni aniqlaş bilan maxsus tayyorlangan mutaxassislar şuğullanişi lozim.

Ota-onaning asosiy vazifasi bolani qöllab-quvvatlaş va unga sodir bölgan voqea uçun u aybdor emasligini hamda kattalar unga yordam berişga tayyorligini anglatişdir. Zarurat tuğilganda, bolaga boşdan keçirganlarini yengişga yordam beradigan bolalar psixologi bilan maslahatlaşing.

Bolaning hikoyasiga qanday qilib töğri munosabat bildiriş kerak, toki u özini yopiq tutmasin yoki özini aybdor his qilmasin?

Asosiysi, xotirjamlikni saqlaş va bolaga özini xavfsiz his qiliş imkonini berişdir. Ota-ona şok, ğazab yoki qörquvni boşdan keçirişi mumkin, ammo bu his-tuyğularni boladan alohida his qiliş, uning xavotirini kuçaytirmaslik muhimdir.

Bolani tinglang va işonç uçun minnatdorçilik bildiring. «Menga bu haqda aytganing uçun rahmat. Men sening gaplaringni jiddiy qabul qilaman. Sen aybdor emassan, men yoningdaman va seni xavfsiz saqlaşga yordam beraman.

Bölib ötgan voqeani hammaga aytib bermasligingizni, balki bolani himoya qila oladigan va vaziyatni tuşunişga yordam beradigan kattalar va mutaxassislarga murojaat qilişingizni tuşuntiriş muhimdir. Bola öziga işonişlarini, uni qabul qilişlarini va u öz muammosi bilan yolğiz qolmasligini his qilişi kerak.

Bola bilan işonçli munosabatlarni saqlab qoliş va u yordam söraşi uçun ota-onalarga muntazam ravişda nima qilişni maslahat bergan bölardingiz?

Bola bilan işonçli munosabatlar erta yoşdan boşlab şakllanadi. Buning uçun u bilan vaqt ötkaziş, uning hayoti bilan qiziqiş va keçinmalarini qadrsizlantirmasdan, oçiqligi uçun ayblamasdan diqqat bilan tinglaş muhimdir. Hatto muammo kattalar uçun ahamiyatsiz tuyulsa ham, bola öz his-tuyğulari jiddiy qabul qilinayotganini bilişi muhimdir.

Işonç kundalik narsalardan: birgalikdagi öyinlardan, uyqudan oldin kitob öqişdan va bolani qiziqtirgan mavzulardagi suhbatlardan tarkib topadi. Ota-onalar uning savollariga xotirjam javob berişlari va ularga nafaqat quvonçli yangiliklar, balki qörqitadigan yoki xafa qiladigan narsalar bilan ham murojaat qiliş mumkinligini körsatişlari kerak.

Bunga faqat muammo paydo bölgandagina emas, balki oldindan tayyorgarlik köriş kerak. Bolaga erta yoşdan boşlab xavfsizlik qoidalarini tuşuntiriş, uni öz his-tuyğularini tuşunişga va şaxsiy çegaralarini himoya qilişga örgatiş muhimdir. Agar u uyda özini xavfsiz his qilsa va uni tinglaşlarini bilsa, noxuş vaziyat haqida gapiriş va yordam söraş osonroq böladi.

Bu bola uçun doimiy nazorat va xavotirdan köra samaraliroqdir. Zöravonlik xavfini butunlay istisno qiliş mumkin emas, ammo ota-onalar unga xavfli vaziyatlarni aniqlaşni, yordam sörab kimga murojaat qilişni va sodir bölgan voqea haqida aytişdan qörqmaslikni örgatişlari mumkin.

Eslatib ötamiz, avvalroq Prezident administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva davlat rahbari bolalarga nisbatan zöravonlik uçun javobgarlikni kuçaytirişni nazarda tutuvçi qonunni imzolaganini ma’lum qilgandi. Hujjat bilan 5 ta kodeks va 6 ta qonunga özgartirişlar kiritiladi.