O‘zbekistonda malakali investorlar toifasini joriy etish rejalashtirilmoqda
O‘zbekistonda malakali va malakasiz investorlar tushunchalari va mezonlarini belgilovchi normativ hujjat ishlab chiqilmoqda. Bu haqda 12-avgust kuni «Kapital bozori to‘g‘risida»gi qonun loyihasiga bag‘ishlangan matbuot anjumanida Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (ILMA) maslahatchisi Sardor Qoshnazarov ma’lum qildi.
Loyiha «Kapital bozori to‘g‘risida»gi asosiy qonun qabul qilingandan keyingina jamoatchilik muhokamasiga qo‘yiladi. Tashabbus hozircha ishlab chiqilmoqda, biroq ma’lumki, yangi qoidalar faqat jismoniy shaxslarga ta’sir qiladi va investorlarga maqomni brokerlar beradi. Regulyator faqat asosiy talablarni belgilaydi.
«Kapital bozori to‘g‘risida»gi qonun loyihasining maqomi
Kapital bozori to‘g‘risidagi qonun loyihasi zarur kelishuvlar, ommaviy muhokamalardan o‘tdi va hozirda Oliy Majlis Qonunchilik palatasida ko‘rib chiqilmoqda, u yerda birinchi o‘qishda qabul qilindi.
Sardor Qoshnazarovning tushuntirishicha, mahalliy bozorning o‘ziga xos xususiyatlari murakkab moliyaviy mahsulotlarni xavfsiz ishga tushirish uchun moslashuvchan tartibga solishni talab qiladi.
«Biz O‘zbekiston haqiqatini tushunamiz. Kapital bozori ko‘lami jihatidan unchalik katta emas. Ammo bozorga, emitentlarga, investitsiya vositachilariga, investorlarga dastlabki bosqichlarda turtki berish, ularga O‘zbekiston vositalariga sarmoya kiritish foydali, oson va xavfsiz bo‘lishi uchun biz bu yerda investorlar sinfini cheklamaymiz. Qonun yirik institutsional investorlar uchun ham, chakana jismoniy shaxslar uchun ham mo‘ljallangan», – dedi regulyator maslahatchisi.
Nima uchun malakali investor toifasi joriy etilmoqda
Investorlarning taxmin qilinayotgan toifalarga bo‘linishi bozorda yuqori xavfli moliyaviy mahsulotlarning rejalashtirilayotgan paydo bo‘lishi bilan bog‘liq.
«Biz malakali investorlar toifasini kiritdik. Nega? Chunki ba’zi instrumentlar borki, ularda xavf darajasi yuqoriroq. Masalan, valyuta yoki sekyuritizatsiyalangan obligatsiyalar An’anaviy aksiyalar va obligatsiyalar bilan solishtirganda, ular vosita qanday ishlashini va original va SPV o‘rtasidagi operatsiyalar qanday tuzilishini tushunish uchun murakkabroq», – dedi spiker.
U sekyuritizatsiyalangan qog‘ozlarni chiqarishda ajratilgan aktivlar pulining sifati va daromad olish mexanikasini to‘g‘ri baholash zarurligini ta’kidladi.
Shu bilan birga, malaka mezonlari qonunning o‘zida ko‘rsatilmaydi. Moslashuvchanlikni saqlab qolish uchun regulyator ularni alohida qonunosti hujjati bilan belgilaydi.
Malakali investor maqomini qanday olish mumkin
Qonunosti hujjati hali muhokamaga qo‘yilmagan bo‘lsa-da, uning konseptual jihatlari ishlab chiqilmoqda. Fuqarolarni baholash ikki yo‘nalishda – moliyaviy ahvoli yoki soha bo‘yicha bilim va tajribasi bo‘yicha o‘tkazilishi rejalashtirilgan.
«Malakali sarmoyadorlar uchun, asosan, ikkita xususiyat mavjud: yoki ta’lim va tajriba, yoki yetarli pul. Agar inson moliya, iqtisodiyot, matematika bo‘yicha bakalavr yoki magistr ma’lumotiga yoki CFA sertifikatiga ega bo‘lsa, uning bilimi yetarli. Agar tajribasi bo‘lsa (masalan, u so‘nggi 3 – 5 yil davomida aksiyalar va obligatsiyalarni faol sotib olgan va sotgan bo‘lsa, depo hisob raqamiga ega bo‘lsa va xavf-xatarlarni tushunsa), u ham malaka olishi mumkin», – deya ma’lum qildi ILMA.
Bundan tashqari, regulyator malakasiz ishtirokchilar uchun investitsiyalarning maksimal chegarasini joriy etish imkoniyatini ko‘rib chiqmoqda.
Malakani kim beradi
Sardor Qoshnazarov maqom berish mexanizmi haqidagi savolga javob berar ekan, ILMA faqat yagona qoidalar to‘plamini tasdiqlashi, ammo mezonlarni amaliyotda qo‘llash bozor ishtirokchilariga ishonishini ta’kidladi.
«Mezonlar regulyator tomonidan belgilanadi. Jismoniy shaxsni malakali investor deb tan olish yoki olmaslik esa investitsiya vositachisining huquqidir. Biz umumiy mezonlarni belgilaymiz, investitsiya vositachisi esa mijozning malakali yoki malakali emasligini aniqlaydi», – deya xulosa qildi spiker.
Ishchi variantlardan biri sifatida regulyator qimmatli qog‘ozlar bozori mutaxassislarining amaldagi malaka sertifikatlariga ega bo‘lgan shaxslarni malakali investorlar sifatida avtomatik ravishda tan olish imkoniyatini ham ko‘rib chiqmoqda.
Ta’kidlash joizki, investorlarni toifalarga ajratish moliya bozorlarida keng tarqalgan amaliyot hisoblanadi. Chakana investorlarni himoya qilish hamda murakkab instrumentlardan foydalanishni cheklash bo‘yicha shunga o‘xshash mexanizmlar allaqachon Rossiya, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Belarus va Armanistonda amal qilmoqda.
Avvalroq Kursiv Uzbekistan «Kapital bozori to‘g‘risida»gi yangi qonun sukuk islomiy moliyaviy vositalarini tartibga solishni ham o‘z ichiga olgani haqida yozgan edi.
