Dollar doim qimmatlaşadi degan qaraş özgarmoqda — Markaziy bank
Özbekistonda valyuta kursi doimo oşib boradi degan qaraş asta-sekin özgarmoqda. Bunga 2025-yildan boşlab valyuta bozorida kuzatilgan özgarişlar, xorijiy valyuta taklifining ortişi hamda söm kursining ikki tomonlama harakatlana boşlagani ta’sir qilgan. Bu haqda 4-noyabr kuni ötkazilgan matbuot anjumanida Markaziy bank raisi örinbosari Nodirbek Açilov ma’lum qildi.
Uning sözlariga köra, avvalgi yillarda aholi va tadbirkorlarning inflyatsion kutilmalarini şakllantiruvçi eng muhim omillardan biri valyuta kursi bölgan.
«Avvalgi yillarda ularni şakllantiruvçi eng kuçli omillardan biri valyuta kursi bölgan. Xususan, 2025-yilgaça bölgan davrda valyuta kursidagi özgarişlar inflyatsion kutilmalarni belgilovçi omillar tarkibida qariyb 60 foizlik uluşga ega bölgan. Bu davrda köpçilikda valyuta kursi faqat bir yönalişda, ya’ni qadrsizlaniş tomonga özgaradi, degan tasavvur şakllangan edi. 2025-yildan keyin valyuta bozorida taklifning ortişi va kursning ikki tomonlama özgarişi natijasida uşbu omilning kutilmalardagi ta’siri pasaya boşladi. Endilikda kurs har doim 5 yoki 10 foizga qadrsizlanadi, degan qat’iy qaraş ham özgarib bormoqda. Bu inflyatsion kutilmalarga ijobiy ta’sir körsatmoqda», — dedi Açilov.
Inflyatsion kutilmalar pasaymoqda
Açilovning tuşuntirişiça, aholi va biznesning inflyatsion kutilmalari Markaziy bankning prognozlaştiriş modellari hamda asosiy stavka böyiça qarorlarida muhim örin tutadi.
«Umuman, kutilmalarning vazni bizning barça içki modellarimizda ham, prognozlaş jarayonimizda ham juda yuqori. Makroiqtisodiy prognozlaş tizimi joriy qilingandan beri har yili sakkiz marta yiğiliş ötkazamiz, şundan törttasi asosiy tayanç yiğilişlari. Har bir tayanç yiğilişi davrida prognozlar tayyorlanganda eng muhim komponentlardan biri, modellarda ham, ekspertlarning xulosalarida ham — bu inflyatsion kutilmalar», – dedi u.
Regulyator aholi va tadbirkorlardan taşqari moliya sohasi ekspertlarining ham kutilmalarini örganişni boşlagan. Hozirda ekspertlarning kelgusi bir yil uçun inflyatsion kutilmalari 6,3 foiz atrofida şakllanmoqda. Bu aholi va biznesning kutilmalaridan ança past.
Markaziy bank ma’lumotlariga köra, sentabr oyida aholining kelgusi 12 oy uçun inflyatsion kutilmalari 8,7 foizga, tadbirkorlarniki esa 9,2 foizga tuşgan.
Açilovning ta’kidlaşiça, aynan inflyatsion kutilmalarning pasayişi 4-noyabrdagi yiğilişda asosiy stavkani 14 foizdan 13,5 foizgaça tuşiriş variantini muhokamaga kiritiş sabablaridan biri bölgan.
«Bizni quvontirgan joyi, oxirgi oyda aholining inflyatsion kutilmalari 8,7 foizgaça pasaydi. Har oy sörovnomalar ötkaziladi. Bu bugungi kunda 13,5 foizlik stavka muhokamaga kiritilişining sabablaridan biri ham kutilmalarning pasaya boşlaganligidir. Agar kutilmalarda xuddi şunaqa pasayiş dinamikasini kuzatsak, hammasida — aholida, biznesda, ekspertlarda — bizda keyingi boşqaruv yiğilişlarida ham pasaytiriş böyiça yana takliflar kiritiladi, har xil ssenariylar nuqtayi nazaridan», – dedi Markaziy bank raisi örinbosari.
Asosiy stavka pasaytirilishi mumkinmi?
Açilov pul-kredit siyosati qarorlarining iqtisodiyotga ta’siri darhol emas, ma’lum vaqt ötib namoyon bölişini ham ta’kidladi. Uning sözlariga köra, aynan şu jihat regulyatorni bugungi narxlar bilan birga kelajakdagi inflyatsion kutilmalarga ham katta e’tibor qaratişga undaydi.
«Biz kutilmalarga qarab qaror qabul qilişimizning sababi şu: bugungi qaror bugungi stavkalarga ta’sir qilmaydi, bugungi qaror köproq 16 oydan keyin, 18 oydan keyin stavkalarga ta’sir qiladi. Ya’ni pul-kredit siyosati transmissiyasi ma’lum bir vaqt oraliğida namoyon böladi. Bugunoq ta’sir qiladigan elementlari kam. Endi töğridan töğri boğlangan instrumentlar bor. Masalan, bugun asosiy stavka 13,5 foizga pasaytirilganda, juda köp kreditlarda ham pasayiş bölardi, ular töğridan töğri boğlangan. Lekin boşqa segmentlar bilan töğridan töğri emas, balki pul bozori, moliya bozori, valyuta bozori kanallari orqali boğlanadi», – deya tuşuntirdi u.
Şu sababli Markaziy bank kutilmalarning umumiy dinamikasidan taşqari, ularni şakllantirayotgan omillar qanday özgarişini ham tahlil qiladi. Jumladan, valyuta kursining inflyatsion kutilmalardagi örni pasayişi pul-kredit siyosati qarorlarini baholaşda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
«Kelgusida kutilmalar yana pasayadigan bölsa, boşqaruv muhokamasiga pasaytirişning ijobiy ta’sirini körsatuvçi hisob-kitoblar ham köproq kiritiladi. Bu, öz navbatida, muhokamalarning asosiy mavzusi böladi», – dedi Açilov.
Biroq bu asosiy stavkaning navbatdagi yiğilişda, albatta, pasaytirilishini anglatmaydi. Qaror inflyatsiya, kutilmalar va boşqa makroiqtisodiy omillar asosida qabul qilinadi.
Avvalroq Kursiv Uzbekistan iqtisodchi Fozil Dodiyevning dollar kursi kelgusida qanday özgarişi mumkinligi haqidagi fikrlarini e’lon qilgan edi. Ekspertga köra, söm kursiga inflyatsiya, taşqi savdo balansi, oltin narxi va xorijdan pul ötkazmalari ta’sir körsatadi.
Şuningdek, Kursiv Markaziy bank raisi örinbosari Nodirbek Açilov energiya tariflari oşişining inflyatsiyaga ta’siri hamda asosiy stavkaning 14 foizda saqlab qolinişi sabablarini izohlagani haqida yozgan edi.
