Turkiy sun’iy yo‘ldosh uchun o‘zbek dvigateli: nega respublika shunchaki suratlar xaridori bo‘lishni to‘xtatmoqda

Nima uchun O‘zbekiston suratlarni sotib olishdan o‘zining kosmik orbital guruhini yaratishga o‘tmoqda va Ilon Mask bilan qattiq raqobat sharoitida mamlakatga konstruktorlik byurosi nimaga kerak? Bu haqda «O‘zbekkosmos» agentligining kosmik texnologiyalar bo‘yicha eksperti Ahror Agzamov Kursiv Uzbekistan nashriga bergan intervyusida so‘zlab berdi.

2020-yilda O‘zbekiston amalda «kosmik sohani faollashtirishni» boshladi. Bu vaqt ichida «O‘zbekkosmos» agentligi xalqaro tajribani o‘rganishdan tortib, qishloq va suv xo‘jaligida aniq amaliy loyihalarni joriy qilishgacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tdi. Bugungi kunda kun tartibida — o‘z sun’iy yo‘ldoshlarimizni uchirish, Turkiy Davlatlar Tashkiloti (TDT) mamlakatlari sun’iy yo‘ldoshi uchun mahalliy dvigatel yaratish va mustaqil O‘zbekistonning birinchi kosmonavtini tayyorlash masalalari turibdi.

«Yumshoq qo‘nish» strategiyasi: nega biz sun’iy yo‘ldoshni darhol sotib olmadik

— Ahror, «O‘zbekkosmos» Yerni masofadan zondlash (YMZ) bo‘yicha ikkita sun’iy yo‘ldoshni uchirish rejalari haqida e’lon qildi. Loyiha qaysi bosqichda va uning narxi qancha?

— Raqamlarni aytishdan oldin, bizning strategiyamizni tushunish muhim. Agentlik 2020-yildan beri faol ishlamoqda va biz qo‘shnilarimiz tajribasini o‘rganishdan boshladik. Biz shuni angladik: birinchi yildayoq sun’iy yo‘ldosh sotib olishga sarmoya kiritish — bu zararga olib boruvchi yo‘ldir. Qurilmaning xizmat qilish muddati — 5–7 yil. Agar sizda ma’lumotlarni qayta ishlash uchun tayyor infratuzilma va shakllangan iste’molchilar bozori bo‘lmasa, eng yaxshi holatda sun’iy yo‘ldosh dastlabki 2–3 yil davomida behuda ishlaydi. Siz undan foydalanishni boshlashga ulgurmaysiz hamki, uning orbitadan chiqish vaqti kelib qoladi.

Shu sababli biz hamkorlik yo‘lini tanladik: mavjud kosmik guruhlardan suratlarni sotib olishni yo‘lga qo‘ydik. Bu iqtisodiy jihatdan ancha tejamkor edi. Shu yillar davomida biz ish jarayonlarini tizimlashtirdik: bugungi kunda qishloq, suv va o‘rmon xo‘jaligi, geologiya hamda kadastr sohalarida o‘nlab loyihalarimiz amalga oshirilmoqda. Jumladan, qishloq xo‘jaligi yerlari va suv omborlaridagi suv hajmining doimiy monitoringini olib bormoqdamiz.

Endilikda, talab to‘liq shakllanganidan so‘ng, o‘z kosmik qurilmalarimizga ega bo‘lish maqsadga muvofiq bo‘lib qoldi. Gap faqat iqtisodiyotda emas. Oldimizda shunday vazifalar paydo bo‘ldiki, ularni bajarishda amaldagi sun’iy yo‘ldosh operatorlarining xizmati yetarli bo‘lmasligi mumkin. Bizga ma’lum bir spektral diapazonlar, parvozlarning muayyan davriyligi zarur. Shu bilan birga, raqamli mustaqillik masalasi ham dolzarb bo‘lib turibdi. O‘ta muhim monitoring jarayonlarida xorijiy operatorlarga qaram bo‘lish ma’lum strategik xavf-xatarlarni keltirib chiqaradi.

— Xususiy biznesda siz olib borayotgan ishlarning natijalariga qiziqish bormi?

— Biz qonunchilik va tartibga solish borasida ulkan qadam tashladik. Ilgari hatto o‘rtacha aniqlikdagi suratlar ham yopiq hisoblanar edi. Biz boshqa idoralardagi hamkasblarimiz bilan birgalikda bu chegarani avvaliga 1,5 metrgacha, keyin esa bir piksel uchun 50 sm gacha tushirishga erishdik. Endi qonunchilik bazasi xususiy sektorga ma’lumotlar bilan to‘laqonli ishlash imkonini beradi. Bizning Kosmik monitoring va geoaxborot texnologiyalari markazi biznes uchun ochiq: fermerlar, qurilish kompaniyalari, logistika sohasi vakillari va kosmik suratlar tahlili bilan shug‘ullanishni xohlovchi kompaniyalar bizga murojaat qilishlari mumkin.

— Bugungi kunda bu markaz tijorat jihatdan qanchalik daromadli?

— Davlatga keltiradigan foydasi nuqtai nazaridan, ushbu markaz va umuman davlat kosmik monitoring dasturi juda samarali vosita hisoblanadi. Asosiy vazifalarimiz: kadastr qoidabuzarliklarini, yerlarni o‘zboshimchalik bilan egallab olish holatlarini yoki suv havzalarining muhofaza zonalarida noqonuniy qurilishlarni aniqlashdan iborat. Bu davlat boshqaruvi samaradorligini oshirish, noqonuniy harakatlarni erta aniqlash, ekologiyaga yetkaziladigan zararning hamda soliqdan bo‘yin tovlash holatlarining oldini olish, sohalarni raqamlashtirish va umuman xufiyona iqtisodiyotni qisqartirish hisobiga davlatga ulkan foyda keltiradi. Bu foyda yiliga millionlab dollarlarda o‘lchanadi.

Turkiy loyiha

— Yaqinda Turkiy Davlatlar Tashkiloti (TDT) mamlakatlarining qo‘shma sun’iy yo‘ldoshi haqida e’lon qilindi. Unda O‘zbekistonning ishtiroki aynan nimalardan iborat?

— Bu og‘irligi 16 kg gacha bo‘lgan 12U (CubeSat) formatidagi sun’iy yo‘ldosh loyihasidir. Dastlab bu Qozog‘istonning o‘z tizimlarini sinovdan o‘tkazish bo‘yicha tashabbusi edi. Ammo O‘zbekiston o‘ta muhim komponent — asosiy harakatlantiruvchi dvigatel qurilmasini taklif qildi.

Missiya ikki yilga mo‘ljallangan bo‘lib, tezlik yo‘qolishi oqibatida sun’iy yo‘ldosh atmosferada muddatidan oldin yonib ketmasligi uchun u orbitada manyovr qilishi kerak. Bizning dvigatellar tizimimiz orbitaning balandligini to‘g‘rilab turadi. Hozirda uning ishchi namunasi yaratilgan va u sinovlardan o‘tmoqda. Shu yilning iyul oyida biz dvigatelni asosiy qurilma bilan integratsiya qilishni rejalashtirmoqdamiz. Qozog‘iston tomoni missiyani 2027-yilning o‘rtalarida kosmosga uchirishni maqsad qilgan.

Orbitaga navbat: bizga kosmonavt nimaga kerak

— Mustaqil O‘zbekistonning birinchi kosmonavti parvozi — bu imijimi yoki ilm-fan?

— Bu mutlaqo yuqori texnologiyalar maydoni. Shunday sharoitlar borki — avvalo, uzoq muddatli vaznsizlik holati, — uni Yerni o‘zida 20 soniyadan ortiq vaqtga yaratib bo‘lmaydi. Kosmosda allaqachon dori vositalari ishlab chiqarishni va Yerdagi tortishish kuchi ta’sirida parchalanib ketadigan mo‘rt biotuzilmalarni noyob 3D-bosib chiqarishni ommaviy ishlab chiqarishga qo‘yishmoqda.

10–14 kunlik missiya — bu birinchi milliy dasturimiz uchun eng maqbul muddat. Ammo uning bilvosita ta’siri ham bor. Esingizda bo‘lsa, birinchi kosmonavt uchganida sobiq Ittifoqda yoki «Apollon» dasturidan keyin AQShda yoshlarning ilm-fan va muhandislik yo‘nalishlariga bo‘lgan qiziqishi qay darajada keskin oshib ketgan edi. Hozirning o‘zida esa insoniyatning Oyga qaytishi yuz bermoqda — Oyni aylanib o‘tuvchi «Artemida 2» missiyasi. Bu jamiyatga ulkan marralar haqida orzu qilish imkonini beradi. O‘sha 70 kg vaznga ega bo‘lgan inqilobiy «Apollon» Oy kemasining bort kompyuteri barcha zamonaviy kompyuterlar, smartfonlar va diktofonlarning «bobosi»ga aylangan. Kosmos — bu yechimi keyinchalik o‘nlab yillar davomida Yer iqtisodiyotini boqadigan o‘ta murakkab masalalarning eng yuqori nuqtasidir.

Kosmik ma’lumotlar markazlari va kelajak

— Muhandislarimiz NASA’ga ketib qolmasdan, mahalliy startaplarni rivojlantirishlari uchun nima qilish kerak?

— Kosmik iqtisodiyot shiddat bilan o‘smoqda: besh yil oldin uning hajmi $300 mlrd edi, bugun esa — allaqachon $600 mlrddan oshdi. Biz ulkan orbital infratuzilmalar quriladigan o‘n yillikka qadam qo‘ymoqdamiz.

Misollardan biri: hozirda yetakchi kompaniyalar ma’lumotlar saqlash markazlarini kosmosga ko‘chirish ustida ishlamoqda. Nima uchun? U yerda quyosh energiyasi Yerdagidan 10 baravar ko‘p. Ammo bunday markazlarning og‘irligi minglab tonnani tashkil qiladi. Masala shundaki — O‘zbekiston bu yangi paydo bo‘layotgan dunyoning ishtirokchisi bo‘ladimi? Poyezd allaqachon o‘rnidan jildi, biz esa o‘z salohiyatimiz bilan unga sakrab chiqib olishga ulgurishimiz kerak.

Biz Sun’iy yo‘ldoshlar yasash konstruktorlik byurosini yaratishni rejalashtirmoqdamiz. Bizning «yo‘l xaritamizda» — kelgusi 10 yil ichida 10 ga yaqin sun’iy yo‘ldosh uchirish rejasi bor. Birinchi jamoamiz hozir Yaponiyaning Kyutech universitetida tahsil olmoqda. Ular shunchaki diplom olayotgani yo‘q, balki aynan o‘sha yerning o‘zida bizning 6U formatidagi birinchi nanosun’iy yo‘ldoshimizni yig‘ishmoqda. Unga allaqachon «Mirzo Ulug‘bek» deb nom berilgan. Ular 2027-yilda qaytib kelishganida, o‘zlarida chizmadan tortib, orbitadagi apparatni boshqarishgacha bo‘lgan to‘liq jarayon bo‘yicha tajribaga ega bo‘lishadi.

Yaponiyada qilinayotgan loyiha — bu massasi 12 kg gacha bo‘lgan nanosun’iy yo‘ldoshdir. Uning asosiy vazifasi — apparatlarni yaratishni o‘rganish va suratga olish jarayonini amaliyotda sinab ko‘rish. Hozir biz suratlarni sotib olganimizda, shunchaki «qiziqish hududini» belgilaymiz, xolos. Ammo kamerani boshqarish san’atining o‘zi, fazoda apparatni to‘g‘ri yo‘naltirish — bu mutlaqo alohida ko‘nikma bo‘lib, biz buni aynan «Mirzo Ulug‘bek» qurilmasida o‘zlashtiramiz.

— Yaponiyaning Kyutech universiteti bilan ishlash qanday yo‘lga qo‘yilgan va nega bu shunchaki tayyor yechimni sotib olish emas?

— Kyutech texnologiya institutida o‘qish — bu klassik ma’ruzalar eshitish emas, balki bevosita amaliyotdagi ishdir. Biz u yerga yetti nafar yosh muhandisni grant asosida yubordik. Ular to‘laqonli jamoa sifatida tayyorgarlik ko‘rishmoqda: bort tizimlaridan tortib, aloqa tizimigacha har birining o‘z o‘rni va vazifasi bor.

Shuni tushunish muhimki: Kyutech turli mamlakatlar uchun bunday dasturlarni 15 martadan ko‘proq o‘tkazgan. U kichik sun’iy yo‘ldoshlar uchun kadrlar tayyorlash bo‘yicha jahon yetakchisidir. Bizning vakillar shunchaki o‘qishmayapti — ular o‘z qo‘llari bilan 6U formatidagi (taxminan 10×20×30 sm) nanosun’iy yo‘ldoshni loyihalashtirmoqda va yig‘ishmoqda. Bu butunlay amaliy loyiha: jamoa 2027-yilda qaytib kelganida, bizda tayyor apparat va noldan boshlab ishlanma yaratish tajribasiga ega hamjihat jamoa bo‘ladi. Konservativ yondashuvga ko‘ra, biz uni uchirishni 2028-yilga mo‘ljallayapmiz.

— O‘zbekiston kosmosiga xususiy sarmoyalar kiritilishiga qanday to‘siqlar xalaqit bermoqda?

— Bizning geografik joylashuvimiz juda qulay va yirik mamlakatlarda texnologiyalar eksportiga to‘sqinlik qiluvchi «sovuq urush soyasi» bizda yo‘q. Bizda texnologiyalar borasida AQSh yoki Xitoydagi kabi qat’iy cheklovlar yo‘q, bu esa kerakli butlovchi qismlarni xarid qilishni osonlashtiradi.

Kosmosda «kafolatli ta’mirlash» degan tushuncha yo‘q. Agar sun’iy yo‘ldosh aloqaga chiqmasa yoki uchirish paytida portlab ketsa, uni yetkazib beruvchi kompaniya tuzata olmaydi. Davlat bunday xavf-xatarlar bilan ishlay olishi uchun biz qonunchiligimizni bunga moslashtirishimiz kerak. Bu sug‘urta va o‘ziga xos Ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari (ITTKI) shartnomalarini tuzish masalasidir.