Kim yutdi: AQSh va Eron kelishuv bandlari ochiqlandi
AQSh va Eron o‘rtasida sulh muddatini uzaytirish bo‘yicha kelishuv imzolandi. BBC ma’lumotiga ko‘ra, hujjat allaqachon kuchga kirgan.
AQSh prezidenti Donald Tramp kelishuvni Fransiyaning Evian-le-Ben shahrida bo‘lib o‘tgan G7 sammiti vaqtida imzolagan. Oq uyga ko‘ra, hujjat Eron prezidenti Mas’ud Pezeshkiyon tomonidan ham imzolangan.
14 banddan iborat kelishuv «o‘zaro anglashuv memorandumi» deb atalmoqda. Unda harbiy harakatlarni to‘xtatish, Hormuz bo‘g‘ozini qayta ochish, Eronga nisbatan sanksiyalarni bekor qilish va Eron yadro dasturi bo‘yicha majburiyatlar kabi masalalar ko‘zda tutilgan.
Harbiy harakatlar to‘xtatiladi
Kelishuvning birinchi bandida AQSh, Eron va ularning ittifoqchilari barcha frontlarda harbiy amaliyotlarni darhol va doimiy to‘xtatishi belgilangan.
Hujjatda Livan ham tilga olingan. Bu Eron uchun muhim shartlardan biri bo‘lgan. Tehron avvaldan Livan ham sulh doirasiga kiritilishi kerakligini aytib kelgan.
Kelishuvga ko‘ra, tomonlar bundan buyon bir-biriga qarshi harbiy amaliyot boshlamasligi, tahdid qilmasligi va Livanning hududiy yaxlitligi hamda suverenitetini hurmat qilishi kerak.
Biroq Isroil bu bandga qanday munosabat bildirishi hozircha noma’lum.
Tomonlar bir-birining ichki ishlariga aralashmaydi
Hujjatda AQSh va Eron bir-birining suvereniteti va hududiy yaxlitligini hurmat qilishi, ichki ishlariga aralashmasligi belgilangan.
Bu band Eron muxolif guruhlari tomonidan salbiy qabul qilinishi mumkin. Chunki avvalroq Tramp Eron ichidagi namoyishchilarni qo‘llab-quvvatlashga tayyorligini bildirgan edi.
Yakuniy kelishuv uchun 60 kun beriladi
AQSh va Eron 60 kun ichida yakuniy kelishuvga erishishga harakat qiladi. Bu muddat tomonlarning o‘zaro roziligi bilan uzaytirilishi mumkin. 60 kunlik muddat memorandum imzolangandan keyin boshlangan.
Avvalroq rasmiy imzolash marosimi Jenevada bo‘lishi mumkinligi aytilgan edi. Hozir esa bu marosim o‘tkaziladimi yoki yo‘q, noma’lum.
AQSh dengiz blokadasini olib tashlaydi
Kelishuvga ko‘ra, AQSh Eron portlariga qo‘yilgan dengiz blokadasini va boshqa to‘siqlarni olib tashlashni boshlaydi. Blokada 30 kun ichida to‘liq tugatilishi kerak.
Bu davrda AQSh Eron portlariga kirishi mumkin bo‘lgan kemalar sonini Hormuz bo‘g‘ozi orqali tiklanayotgan harakat hajmiga qarab belgilaydi.
Yakuniy kelishuv imzolangandan keyin 30 kun ichida AQSh qo‘shinlari Eron yaqinidagi hududlardan oldingi holatga qaytariladi.
Hormuz bo‘g‘ozi qayta ochiladi
Kelishuvning eng muhim bandlaridan biri Hormuz bo‘g‘ozi bilan bog‘liq. Eron tijorat kemalarining bo‘g‘ozdan xavfsiz va bepul o‘tishini ta’minlash uchun zarur choralarni ko‘rishi kerak.
Bo‘g‘ozdagi harakat darhol tiklanishi ko‘zda tutilgan. Biroq buning uchun texnik va harbiy to‘siqlarni olib tashlash, shuningdek, minalardan tozalash ishlari amalga oshiriladi. AQSh rasmiylari kemalardan tranzit uchun haq olinmasligini alohida ta’kidlagan.
Keyinchalik Eron Ummon va boshqa Fors ko‘rfazi davlatlari bilan Hormuz bo‘g‘ozini boshqarish bo‘yicha kengroq kelishuv ishlab chiqishi kerak.
Eronni tiklash uchun $300 mlrdlik fond yaratiladi
Memorandumda Eronni qayta tiklash va iqtisodiy rivojlantirish uchun kamida $300 mlrdlik reja ishlab chiqilishi aytilgan.
Bu mexanizm yakuniy kelishuvdan keyin 60 kun ichida kelishib olinadi. AQSh zarur litsenziyalar, ruxsatnomalar va sanksiya bo‘yicha istisnolarni taqdim etishi kerak.
Biroq bu AQSh Eronga pul beradi degani emas. AQSh rasmiylaridan biri Vashington fondga «bir sent ham» to‘lashi shart emasligini aytgan.
Masalan, agar Eron majburiyatlariga amal qilsa, mintaqadagi boshqa davlatlar AQSh roziligi bilan Eronda elektr stansiyasi qurishi mumkin.
Sanksiyalar bekor qilinadi
AQSh Eronga qarshi iqtisodiy sanksiyalarni bekor qilish majburiyatini olgan. Bu BMT Xavfsizlik kengashi rezolyutsiyalari va AQShning bir tomonlama cheklovlariga ham tegishli.
Ammo sanksiyalar qachon va qanday tartibda bekor qilinishi hali aniq emas. Bu masala yakuniy kelishuv doirasida belgilanadi.
Eron yadro quroliga ega bo‘lmaslikka rozi
Kelishuvda Eron hech qachon yadro quroli sotib olmasligi yoki ishlab chiqarmasligi qayd etilgan. Tomonlar Eron qo‘lida mavjud boyitilgan uran masalasini ham hal qilishi kerak.
Aniq mexanizm keyingi muzokaralarda belgilanadi. Kamida boyitilgan uran Xalqaro atom energiyasi agentligi nazorati ostida zararsizroq darajaga tushirilishi kerak.
AQSh tomoni buni kelishuvdagi eng muhim yutuqlardan biri sifatida baholamoqda. Sanksiyalarni yumshatish Eronning aynan shu majburiyatlarga amal qilishiga bog‘liq bo‘ladi.
Muzlatilgan aktivlar masalasi ham kelishuvga kiritilgan
Eron uzoq vaqtdan beri muzlatilgan mablag‘larini qaytarishni talab qilib kelgan. Memorandumda AQSh ushbu mablag‘larni ochish bo‘yicha majburiyat olishi aytilgan. Bu jarayon tartibi keyingi muzokaralarda aniqlanadi.
AQSh rasmiylariga ko‘ra, ayrim aktivlar memorandumdan keyingi muzokaralar davomida bosqichma-bosqich ochilishi mumkin. Bu Eronning kelishuv shartlariga amal qilishiga bog‘liq bo‘ladi.
Kelishuv ijrosi nazorat qilinadi
Hujjatning so‘nggi bandlarida memorandum ijrosini kuzatish mexanizmi yaratilishi belgilangan.
AQSh va Eron yakuniy kelishuv bo‘yicha muzokaralarni boshlaydi. Yakuniy hujjat esa BMT Xavfsizlik kengashining majburiy rezolyutsiyasi bilan tasdiqlanishi kerak.
Umuman olganda, AQSh va Eron o‘rtasidagi memorandum urushni to‘xtatish, Hormuz bo‘g‘ozini qayta ochish, sanksiyalarni yumshatish va Eron yadro dasturini cheklashga qaratilgan.
Biroq hujjatda hali ko‘plab savollar ochiq qolmoqda. Jumladan, sanksiyalar qachon bekor qilinishi, boyitilgan uran qanday boshqarilishi, muzlatilgan aktivlar qaysi tartibda ochilishi va Isroilning Livan bo‘yicha bandga munosabati hali noma’lum.
Shu sababli kelishuvning muvaffaqiyati keyingi 60 kunlik muzokaralar va tomonlarning majburiyatlarga qanday amal qilishiga bog‘liq bo‘ladi.
Eslatib o‘tamiz, avvalroq Tramp AQSh va Eron o‘rtasida o‘zaro anglashuv memorandumi imzolanganidan so‘ng neft narxi pasayayotganini ta’kidlagandi.
