Markaziy bank chakana raqamli so‘mga ehtiyoj ko‘rmayapti

O‘zbekiston Markaziy banki banklararo va ehtimol, transchegaraviy hisob-kitoblarda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan ulgurji raqamli valyutani o‘rganishga e’tibor qaratmoqchi. Bunday vosita mamlakatga kerakmi va uni joriy etish maqsadga muvofiqmi — bu bo‘yicha hozircha yakuniy qaror qabul qilinmagan. Ulgurji raqamli valyutaning, ya’ni wholesale CBDC (wCBDC) imkoniyatlarini baholash uchun 36 oyga mo‘ljallangan yo‘l xaritasi ishlab chiqilgan. Shu bilan birga, Markaziy bank hozircha aholining kundalik to‘lovlari uchun raqamli so‘mni ishga tushirishga ehtiyoj ko‘rmayapti.

O‘zbekistonga wCBDC nima uchun kerak bo‘lishi mumkinligi, u qanday vazifalarni hal qilishi va loyihaning keyingi taqdirini nimalar belgilashi haqida O‘zbekiston Markaziy banki departament direktori Jamshid Usmanov Kursiv Uzbekistan’ga ma’lum qildi.

Raqamli valyuta mamlakatga haqiqatan ham kerakmi — buni aniqlash lozim

— Nega raqamli so‘mni ehtimoliy chiqarishdan oldin uzoq vaqt davomida tadqiqot o‘tkazish kerak? Markaziy bank aynan nimani o‘rganmoqchi?

— Darhaqiqat, bu masalani har tomonlama o‘rganish kerak. Hozir biz shunday tendensiyani ko‘ryapmiz: ko‘plab markaziy banklar raqamli valyutalarni chiqarish imkoniyatini o‘rganmoqda. Biroq ayrim loyihalar muzlatib qo‘yilmoqda, chunki regulyatorlar ularning samaradorligi masalasiga duch kelmoqda.

Masalan, raqamli valyutalardan chakana to‘lovlarda foydalanish yo‘lidan borgan ayrim davlatlarda aholi bunday valyutadan deyarli foydalanmayotgani ma’lum bo‘lgan. Odamlar naqd pul yoki bank kartalaridan foydalanishda davom etmoqda, chunki ular bunga o‘rganib qolgan va bu ularga qulay.

Bizning sinovlarimiz ham cheklangan muhitda, ma’lum miqdordagi ishtirokchilar bilan o‘tkaziladi. Markaziy bank, avvalo, ulgurji raqamli valyuta — wholesale CBDC’dan foydalanishni o‘rganishni rejalashtirayotgani sababli, uni banklararo pul o‘tkazmalarida sinab ko‘ramiz.

Biz raqamli valyutadan foydalanish banklar va Markaziy bank o‘rtasida likvidlikni o‘tkazish xarajatlarini qanchalik kamaytirishi mumkinligini tushunishimiz kerak. Yana bir alohida yo‘nalish — kiberxavfsizlik. Bu yerda taqsimlangan reyestr texnologiyasidan foydalaniladi va bunday tizimni buzish ancha murakkab, deb hisoblanadi. Biz ushbu jihatni ham o‘rganamiz.

Butun dunyodagi markaziy banklar raqamli valyutalarni o‘rganmoqda, biroq hozircha muvaffaqiyatli ishlayotgan loyihalar ko‘p emas. Masalan, Xitoy uzoq vaqtdan beri raqamli yuanni ayrim hududlarda pilot rejimda sinab kelmoqda. Ular ham uning samaradorligini turli jihatlardan baholashda davom etmoqda.

Biz ham to‘laqonli sinov o‘tkazib, raqamli valyuta mamlakatimizga haqiqatan ham kerakmi, unga ehtiyoj bormi — shuni aniqlashimiz kerak. O‘rganish ishlari va xalqaro ekspertlar bilan maslahatlashuvlardan keyingina loyihani kengaytirish uchun asoslar bor-yo‘qligi haqida qaror qabul qilish mumkin.

Yevropa Markaziy banki ham uzoq vaqt davomida turli variantlarni o‘rganmoqda — chakana raqamli valyutadan tortib, ulgurji CBDC’dan foydalanish ssenariylarigacha. U yerda ham raqamli valyutaga to‘liq o‘tish bo‘yicha yakuniy qaror qabul qilinmagan. Bu ancha ko‘p mehnat va vaqt talab qiladigan jarayon.

Markaziy bank hozircha chakana raqamli so‘mni rejalashtirmayapti

— Nega O‘zbekiston aynan ulgurji raqamli valyutaga e’tibor qaratishga qaror qildi, aholi uchun raqamli so‘mga emas?

— Chunki O‘zbekistonda milliy chakana to‘lov tizimi yetarlicha kuchli. Xalqaro maslahatchilar ham bunga e’tibor qaratgan.

Mamlakatda bank kartalarining ikkita milliy operatori faoliyat yuritadi, aholi bank kartalaridan faol foydalanadi, to‘lovlarni amalga oshirish imkonini beruvchi ko‘plab fintech kompaniyalari ishlamoqda.

Shu sababli savol tug‘iladi: bizga yana bitta chakana raqamli valyuta qanchalik kerak? Uni yaratish muayyan mablag‘ va sa’y-harakatlarni talab qiladi.

Hozir ko‘plab markaziy banklar ham e’tiborini ulgurji raqamli valyutalar tomon o‘zgartirmoqda. Agar ilgari loyihalarning katta qismi chakana yo‘nalishdan boshlangan bo‘lsa, hozir CBDC’dan banklararo va transchegaraviy hisob-kitoblarda, jumladan, valyutalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ayirboshlashda foydalanishga ko‘proq e’tibor qaratilmoqda.

Biz ham vaziyatni tahlil qildik va hozircha aholining kundalik to‘lovlarida foydalanishi uchun qo‘shimcha raqamli so‘mga ehtiyoj ko‘rmayapmiz. Kelajakda bunday ehtiyoj paydo bo‘lishi mumkin, biroq hozircha aholiga yana bitta to‘lov vositasi kerakligini ko‘rsatuvchi belgilarni ko‘rmayapmiz.

— Qaysi davlatlar markaziy banklarning raqamli valyutalarini allaqachon to‘liq ishga tushirgan?

— 24-sentabr kuni o‘tkazilgan matbuot anjumanida ta’kidlaganimizdek, uchta asosiy misol bor — Nigeriya, Bagama orollari va Yamayka.

Masalan, Bagama orollarini olaylik. U yerda kuchli milliy chakana to‘lov tizimi mavjud emas edi. Aholi ko‘plab orollarga tarqalib yashaydi, shu sababli odamlarga, jumladan sayyohlarga kundalik to‘lovlarni amalga oshirish qiyinroq bo‘lgan. Shuning uchun Markaziy bankning raqamli valyutasini joriy etish haqida qaror qabul qilingan. Undan elektron hamyon orqali foydalanish mumkin.

Agar pilot loyihalar haqida gapiradigan bo‘lsak, ularning soni ancha ko‘p. Qozog‘iston raqamli valyutadan foydalanishni sinovdan o‘tkazmoqda, Xitoy o‘z loyihasini uzoq vaqtdan beri rivojlantirmoqda, Yevropa Markaziy banki ham sinovlarni olib bormoqda. Biroq raqamli valyutani to‘liq joriy qilgan davlatlar misoli hozircha juda kam.

Asosiy vazifa — xarajatlarni kamaytirish va xavfsizlikni oshirish

— O‘zbekistonda ulgurji raqamli valyuta qanday asosiy vazifani hal qilishi kerak?

— Biz uning banklararo to‘lovlar va transchegaraviy pul o‘tkazmalarining samaradorligi va xavfsizligini qanchalik oshirishi, shuningdek, banklar o‘rtasida likvidlikni o‘tkazishdagi tranzaksiya xarajatlarini qanchalik kamaytirishi mumkinligini sinab ko‘rmoqchimiz.

Biz ushbu yo‘nalishlarni sinovdan o‘tkazamiz va to‘laqonli tahlil o‘tkazamiz. Maqsad — bunday vosita qanchalik samarali ekanini va u bizga haqiqatan ham kerak yoki kerak emasligini tushunish.

— Mavjud tizimlarning qaysi zaif tomonlarini shu orqali kamaytirish mumkin?

— Bugungi kundagi asosiy xatarlar kiberfiribgarlik, jumladan, sun’iy intellektdan foydalanish bilan bog‘liq. Ma’lumotlarni uzatishning har qanday tarmog‘i nazariy jihatdan buzilishi mumkin.

Markaziy banklarning raqamli valyutalari odatda blokcheyn texnologiyalaridan foydalanadi. Bunday tizimlarni buzish ancha murakkab, shu sababli ular tranzaksiyalar xavfsizligini oshirishi mumkin.

— O‘zbekistonda banklararo hisob-kitob tizimlari buzilgan va shu sababli CBDC’ga ehtiyoj tug‘ilgan holatlar bo‘lganmi?

— Yo‘q, biz bu masalaga ko‘proq istiqbol nuqtayi nazaridan qarayapmiz. O‘zbekistonda bunday holatlar kuzatilmagan.

— Nega ayrim davlatlar aynan chakana CBDC modelini tanlamoqda?

— Har bir davlatda bunga ehtiyoj turlicha shakllanadi. O‘zbekistonda esa chakana to‘lov infratuzilmasi allaqachon yaxshi rivojlangan, aholida esa to‘lovlarni amalga oshirish uchun yetarlicha ko‘p va qulay vositalar mavjud.

Boshqa davlatlarda esa vaziyat boshqacha bo‘lishi mumkin. Masalan, ayrim sanksiya xatarlari yoki xalqaro to‘lov tizimlari faoliyatidagi cheklovlar mavjud bo‘lishi mumkin. Shu sababli davlatlar o‘zlarining mustaqil vositalarini yaratishga majbur bo‘ladi.

Bizning holatimizda esa ham o‘zimiz, ham xalqaro maslahatchilar O‘zbekistonda chakana to‘lov tizimi yetarlicha rivojlangan, degan xulosaga kelmoqda. Shu sababli raqamli valyuta asosida yana bitta to‘lov tizimini yaratish va keyinchalik aholini undan foydalanishga undash uchun asos ko‘rmayapmiz.

Avvalroq O‘zbekiston Markaziy banki 2026–2029-yillarga mo‘ljallangan ulgurji raqamli so‘mni o‘rganish bo‘yicha 36 oylik yo‘l xaritasini taqdim etgani haqida xabar berilgandi.