Örta koridor: Özbekiston 55,5 mlrd dollarlik loyihadan qanday foyda köradi

Özbekiston ham iştirok etayotgan Örta koridor loyihasini rivojlantiriş uçun 2040-yilgaça kamida 55,5 mlrd dollar investitsiya kerak böladi. Jahon banki hisob-kitoblariga köra, mablağ temiryöllar, portlar va transport infratuzilmasini modernizatsiya qiliş, logistika markazlari, omborlar va boşqa qöşimça loyihalarga yönaltirilişi lozim. Zarur investitsiyalar va islohotlar amalga oşirilsa, 2040-yilga borib koridor orqali yuk taşiş hajmi uç baravardan köproq oşişi, yetkazib beriş vaqti esa ikki baravar qisqarişi mumkin.
Bu haqda Jahon bankining 2026-yil 28-sentabrda e’lon qilingan «Integration: World-Class Trade Logistics Along the Trans-Caspian Transport Corridor» hisobotida ma’lum qilingan.
Hujjatda Örta koridorning töqqizta mamlakat, jumladan, Özbekiston iqtisodiyotiga ta’siri, transport infratuzilmasidagi muammolar va ularni bartaraf etiş uçun zarur çoralar tahlil qilingan.
55,5 mlrd dollar nimaga sarflanadi
Jahon banki hisob-kitobida umumiy investitsiya ehtiyoji ikki asosiy yönalişga ajratilgan:
- Birinçi yönaliş – 2040-yilgaça kamida 25 mlrd dollar talab qilinadigan asosiy transport infratuzilmasi. Bu mablağ temiryöl tarmoqlarini modernizatsiya qiliş, dengiz portlari imkoniyatlarini kengaytiriş, Kaspiy dengizidagi taşuvlarni rivojlantiriş va yönalişdagi tor joylarni bartaraf etişga sarflanişi kerak.
- Ikkinçi yönaliş – taxminan 30,5 mlrd dollarlik qöşimça investitsiyalar. Bunga asosiy transport yöllarini mahalliy iqtisodiyot bilan boğlaydigan avtomobil va temiryöl tarmoqlari, içki logistika markazlari, yuk terminallari, omborlar, lokomotiv va vagonlar, yuk ortiş-tuşiriş uskunalari hamda raqamli tizimlar kiradi.
Bu ikki yönalişning farqi muhim: birinçi mablağ yukni manzildan manzilga olib boriş imkoniyatini yaxşilasa, ikkinçisi koridor atrofida işlab çiqariş, savdo va xizmat körsatiş bizneslarini rivojlantirişga xizmat qiladi.
Jahon banki qöşimça investitsiyalarning sezilarli qismini xususiy sektor hisobidan jalb qiliş mumkinligini ham qayd etgan. Demak, 55,5 mlrd dollarni faqat davlat budjetlari hisobidan moliyalaştiriş közda tutilmagan.
Örta koridor qayerdan ötadi
Örta koridor yoki Transkaspiy xalqaro transport yölagi Xitoy va Yevropani Markaziy Osiyo, Kaspiy dengizi, Janubiy Kavkaz va Turkiya orqali boğlaydigan multimodal transport yönalişidir.
Uning asosiy yönalişlaridan biri Xitoydan Qozoğiston orqali Kaspiy dengizidagi Aqtau yoki Kuryk portlariga, u yerdan Ozarbayjonning Boku portiga boradi. Keyin yuklar Gruziya orqali Turkiya va Yevropaga temiryöl yoki avtomobil transportida yetkaziladi. Muqobil yönalişda esa Qora dengiz portlari orqali Bolgariya va Ruminiyaga çiqiş mumkin.
Özbekiston uçun esa koridorga ulanişning bir neçta varianti mavjud. Yuklar Qozoğiston orqali yoki Turkmanistonning Turkmanboşi porti orqali Kaspiy dengiziga çiqişi mumkin. Keyingi bosqiçda ular Ozarbayjon, Gruziya va Turkiya orqali Yevropa bozorlariga yetkaziladi.
Yevropa Ittifoqining Markaziy Osiyo bilan transport aloqalariga bağişlangan tadqiqotida ham Özbekiston va Turkmaniston orqali ötuvçi janubiy Transkaspiy yönalişi alohida körsatilgan. U Qirğiziston, Özbekiston va Turkmanistonni Kaspiy dengizi orqali Kavkaz bilan boğlaydi.
Özbekiston uçun bu yölakning ahamiyati şundaki, mamlakat jahon okeaniga bevosita çiqiş imkoniyatiga ega emas. Şu sababli eksport va import yuklarini bir neçta davlat hududidan ötkaziş, portlarga yetkaziş va muqobil transport yönalişlariga ega böliş taşqi savdo uçun muhim hisoblanadi.
2040-yilgaça yuk taşiş uç baravardan köproq oşişi mumkin
Jahon banki hisobotida Örta koridorni rivojlantirişning bir neçta iqtisodiy natijalari prognoz qilingan. Bular hisobotda keltirilgan prognozlar bölib, kafolatlangan natijalar emas. Jahon banki infratuzilma loyihalari bilan birga bojxona, logistika va transport xizmatlaridagi islohotlar ham amalga oşirilişi kerakligini ta’kidlaydi.
Agar mamlakatlar infratuzilmaga investitsiyalarni transport va savdo samaradorligini oşiradigan islohotlar bilan birlaştirsa, koridor orqali yuk taşiş hajmi 2023-yilga nisbatan tört baravargaça oşişi, yetkazib beriş vaqti esa uçdan ikki qismga qisqarişi mumkin.
Özbekistonning hozirgi imkoniyatlari va muammolari
Özbekiston uçun Örta koridor şunçaki tranzit yönalişi emas. U mamlakatning eksport bozorlarini kengaytiriş, yuk taşiş xarajatlarini kamaytiriş va logistika xizmatlarini rivojlantiriş imkoniyatini beradi.
Ma’lumotlarga köra, 2025-yilda Özbekiston orqali tranzit yuk taşiş hajmi 15,3 mln tonnaga yetgan. Bu 2021-yildagiga nisbatan 54 foiz köp. Şu bilan birga, mamlakatda xalqaro standartlarga javob beradigan 27 ta logistika markazi mavjud. Ularning umumiy yukni qayta işlaş quvvati 27,2 mln tonnani taşkil qiladi. Biroq uşbu markazlardan faqat bittasi eng yuqori toifaga kiritilgan. A toifadagi avtomatlaştirilgan omborlar quvvati esa mavjud talabning atigi 10 – 15 foizini qoplaydi.
Yana bir muammo – logistika markazlarining, asosan, Toşkent va uning atrofida jamlangani. Mamlakatda zamonaviy sovitkiçli va bojxona omborlari ham yetişmaydi. Davlat idoralari va xususiy logistika markazlarining axborot tizimlari töliq integratsiyalaşmagan. Bu raqamlar Özbekiston uçun transport yöllarini qurişning özi yetarli emasligini körsatadi. Yuklarni tez qabul qiliş, saqlaş, qayta işlaş va boşqa transport turiga ötkaziş imkoniyatlari ham kengaytirilişi kerak.
Yangi temiryöl va logistika markazlari
Özbekistonning transport salohiyatini oşirişga qaratilgan loyihalardan biri Xitoy – Qirğiziston – Özbekiston temiryölidir. Uning umumiy uzunligi qariyb 523 kilometrni taşkil etadi. Şundan 305 kilometri Qirğiziston hududidan ötadi. Loyihani 2030-yilda foydalanişga topşiriş rejalaştirilgan.
Uşbu temiryöl Xitoydan Markaziy Osiyoga yuk taşişning yangi yönalişini yaratadi. Biroq uni Örta koridorning mavjud Kaspiy yönalişi bilan bir xil loyiha deb hisoblaş töğri emas: u mintaqadagi temiryöl aloqalarini kengaytirib, yuklarni boşqa transport yönalişlariga ulaş imkoniyatini ham oşirişi mumkin.
Toşkentda esa Silkway Central Asia logistika markazi qurilmoqda. Loyiha 159 gektar maydonni egallaydi. Unda konteyner terminali, 167 ming kvadrat metrdan ortiq omborxona va sanoat zonasi taşkil etilişi rejalaştirilgan. Birinçi bosqiçni 2027-yilda işga tuşiriş közda tutilgan.
Eng katta muammo — çegaralar, hujjatlar va muvofiqlaştiriş
Jahon banki hisobotida Örta koridorning raqobatbardoşligini çeklayotgan muammolar faqat temiryöl yoki portlarning quvvati bilan boğliq emasligi ta’kidlangan. Yuklar bir mamlakatdan boşqasiga ötganda, temiryöldan kemaga yoki kemadan yana temiryölga yuklanganda bir neçta operator, bojxona idorasi va transport taşkiloti bilan işlaşga töğri keladi. Har bir bosqiçda hujjatlar, tariflar va taşiş jadvalini muvofiqlaştiriş talab etiladi.
Times of Central Asia naşrining Jahon banki hisoboti böyiça tahliliga köra, Xitoydan Yevropaga Örta koridor orqali bitta konteynerni taşiş jarayonida taxminan 15 xil hujjat talab qilinişi mumkin. Yuk yönaliş davomida öntagaça bojxona tranziti jarayonidan ötişi ehtimoli bor. Bu esa ma’lumotlarning takroran kiritilişi, qöşimça xarajatlar va keçikişlarga sabab böladi.
Jahon banki buni hal qiliş uçun yagona raqamli T3 tizimini taklif qilmoqda. T3 – Transport, Transit and Trade, ya’ni transport, tranzit va savdo ma’lumotlarini bitta raqamli hujjat yoki tizimda birlaştiriş degani.
Bunday tizim joriy etilsa, yuk haqidagi ma’lumotlarni har bir çegarada qayta kiritiş zarurati kamayadi. Turli mamlakatlarning bojxona va transport taşkilotlari bir xil ma’lumotlardan foydalanişi mumkin böladi.
Bundan taşqari, bank Kaspiy dengizidagi temiryöl va dengiz taşuvlarini birgalikda boşqaradigan qöşma operator taşkil etişni tavsiya qilmoqda. Bu yuk taşiş jadvali, tariflar, konteynerlarni bir transport turidan boşqasiga ötkaziş va keçikişlarni muvofiqlaştirişga yordam beradi.
Örta koridor dengiz transporti bilan raqobatlaşa oladimi
Xitoydan Yevropaga yuk yetkazişda kompaniyalar bir neçta yönalişni tanlaşi mumkin: şimoliy quruqlik yöli, Örta koridor yoki dengiz transporti.
Örta koridorning asosiy ustunligi tezlik va muqobil yönaliş bölişi mumkin. Biroq uning dengiz transportiga nisbatan zaif tomoni – yukni bir neça marta boşqa transport vositasiga ötkaziş zarurati va Kaspiy dengizidagi portlar faoliyatiga boğliqligidir.
Jahon banki mutaxassislari Örta koridor dengiz yönalişidan sezilarli darajada tezroq, boşqa quruqlik yöllari bilan esa tezlik böyiça raqobatbardoş bölişi kerakligini ta’kidlaydi.
Times of Central Asia naşri keltirgan hisobot ma’lumotlariga köra, Xitoyning Çongqing şahridan Vengriyaning Budapeşt şahrigaça Örta koridor orqali eng tez yetkazib beriş vaqti 2040-yilga borib 18 – 19 kungaça qisqarişi mumkin. Hozirgi körsatkiç 47 – 50 kun atrofida. Taqqoslaş uçun, şu şaharlar örtasidagi dengiz transportida örtaça yetkazib beriş muddati 45 kun deb baholangan.
Bu körsatkiçlar butun Örta koridorning barça yönalişlari uçun bir xil emas. Ular muayyan Xitoy – Vengriya marşruti böyiça hisoblangan prognozdir.
Özbekiston uçun asosiy masala — tranzitdan köproq foyda oliş
Örta koridor rivojlansa, Özbekiston nafaqat yuklarni ötkazib berişdan daromad olişi, balki logistika markazlari, omborlar, yuklarni qayta işlaş, qadoqlaş, suğurta, transport xizmatlari va sanoat işlab çiqarişini ham kengaytirişi mumkin.
Buning uçun mamlakatning özida ham infratuzilma, xizmatlar va boşqaruv sifatini yaxşilaş talab etiladi. Jahon banki koridorning muvaffaqiyatini törtta asosiy yönaliş bilan boğlaydi:
- Transport, tranzit va savdo ma’lumotlari uçun yagona raqamli tizim yaratiş.
- Yangi alifboga ögiriş: Temiryöl va Kaspiy dengizidagi konteyner taşuvlarini yagona operator orqali muvofiqlaştiriş.
- Mamlakatlar va transport operatorlari örtasida doimiy hamkorlikni kuçaytiriş.
- Davlat temiryöl, port va dengiz taşuvlari korxonalarining boşqaruvi, moliyaviy barqarorligi va samaradorligini yaxşilaş.
Şu sababli 55,5 mlrd dollarlik hisob-kitobni faqat yangi temiryöllar va portlar qurilişi sifatida tuşuniş notöğri. Jahon banki aslida transport yölagini butun mintaqa iqtisodiyotiga xizmat qiladigan tizimga aylantirişni taklif qilmoqda.
Özbekiston uçun ham asosiy imkoniyat şunda: mamlakatdan köproq yuk ötişi bilan çeklanmasdan, şu yuklar atrofida yangi biznes, işlab çiqariş va xizmatlar zanjirini şakllantiriş. Aks holda tranzit hajmi oşişi mumkin, biroq uning mahalliy iqtisodiyotga ta’siri çeklangan bölib qoladi.
Eslatib ötamiz, avvalroq Toqayev Rossiyani ham Turkiy davlatlar taşkilotiga qöşişni taklif qilgandi. Uning fikriça, Rossiyaning taşkilotga qöşilişi yoki kuzatuvçi maqomini olişi TDT nufuzini oşirib, a’zo mamlakatlar uçun foydali böladi.