Özbekiston xalq rassomi Bahodir Jalolov 2028-yilda 80 yoşni qarşilaydi. U yubileyi munosabati bilan inson, koinot va barcha tirik mavjudotlarning özaro boğliqligiga bağişlangan «Muloqot» nomli yirik badiiy loyihani taqdim etmoqçi. Rassomning rejalarida ulkan installyatsiyalar, Al-Xorazmiy, Dante va Vergiliyga bağişlangan performanslar, balet hamda koinotdan ilhomlanib yaratiladigan asarlar bor. Xivada ötkazilgan «Oydin gurunglar – 2026» xalqaro ijodiy forumida rassom Kursiv Uzbekistan’ga yoşi ulğaygani sari dunyoni nega boşqaça idrok eta boşlagani, ötmişdagi buyuk mutafakkirlarning qaysi jihatlari uni hayratga solişi va yangi texnologiyalar davriga qanday qaraşi haqida sözlab berdi.
Biz doimo bir-birimiz bilan boğliqmiz
— Siz juda köp asarlar yaratgansiz. Hozir nimalar ustida işlayapsiz?
— Hozir 80 yoşlik yubileyimga tayyorgarlik köryapman. Juda jiddiy mavzuni tanlaganman – iztirob, boğliqlik va hayrat. Asosiy mavzu, albatta, boğliqlik. Çunki biz doimo aloqadamiz. Yoş ulğaygani sari bu holatni yanada teranroq, yanada ötkirroq his qila boşlarkan odam, haqiqatan ham, Yaratgan sen bilan, yoningda, U hamma joyda.
Hozir asarlarimda aynan şu tuyg‘uni aks ettirmoqçiman. 18 metrli, 10 metrli işlarim bor. Ular olimlarimiz, matematiklar va astronomlarga bağişlangan.
Umar Xayyom, Leonardo da Vinçi, Dante va Vergiliyga bağişlangan juda yaxşi asarlarim bor. Faylasuflardan Lao Szi va Konfutsiyga bağişlangan işlarim ham mavjud.
Çunki hozir hayotimda öziga xos davr boşlandi… Yoş ötgan sari kim nega yaşagan, hayotdan maqsadi nima bölgan, özidan keyin qanday meros qoldirgan – şularni anglay boşlaysiz.
Hozir xayolimdan ana şunday fikrlar keçmoqda. Men esa asta-sekin, bosqiçma-bosqiç ularni anglaşga, özlaştirişga va san’at asarlarida ifodalaşga harakat qilyapman. Hozirning özida yuzga yaqin yangi loyiham bor.
— Yuzta loyiha?
— Madaniyat va san’atni rivojlantiriş jamğarmasi raisi bilan uçraşdik. U: «Albatta, yordam beramiz», dedi. Men 80 yoşlik yubileyimga bağişlangan «Muloqot» körgazmasini tayyorlayapman.
Unda turli asarlar böladi. Masalan, Al-Xorazmiyga bağişlangan «Yulduzşunos» performansi.
Keyin «Quş tutuvçining tuşi» nomli librettom bor. Bu balet. Kelişib ham qöyganman, yoş talabalar yordam berişadi.
Yana «Dante va Vergiliy» performansi bor. U ham namoyiş etiladi.
Liboslar, eskizlar tayyorlayman, musiqani ham özim tanlayman
— Demak, bular oddiy kartinalar emas?
— Bular performanslar, ya’ni öz ğoyalarimni ifodalaşning zamonaviy usullari. Liboslarni ham, eskizlarni ham özim tayyorlayman. Performans uçun sahna muhitini yarataman, musiqasini tanlayman. Çunki sahnada qandaydir harakat bölsa, u sodir böladigan muhit ham bölişi kerak.
Masalan, «Yulduzşunos» performansida raqqosa iştirok etadi. U raqsga tuşib, özidan izlar qoldiradi. Keyin yulduzşunos Al-Xorazmiy paydo böladi. Ana şunda ular örtasidagi boğliqlik, tabiiylik, birlaşiş jarayoni namoyon böladi…
Axir biz muayyan qonuniyatlar asosida yaşaymiz. Hamma narsa bir-biri bilan qandaydir boğlangan. Işlarimda ana şunday falsafiy ğoyalar bor. Hozir hammasini batafsil aytib bermoqçi emasman. Öylaymanki, bularni öz közlaringiz bilan körganingizda yanada qiziqroq böladi.
— Loyihani qaçon taqdim etmoqçisiz?
— Hali bir yil davomida işlaşim kerak. Albatta, moddiy jihatdan qöllab-quvvatlaşsa. Çunki bu işlar installyatsiyalar bilan boğliq.
Juda köp qiziqarli işlarim böladi. Masalan, tört metrlik haykalsimon shakllar – koinot elçilari, uning posbonlari. Men ularni tinçlik elçilari deb atayman. Ular maxsus tagkursilar ustiga örnatiladi.
Yana «Hayot guli» mavzusi ustida işlayapman. Bunday belgi turli madaniyatlarda uçraydi. Uni bizning Surxondaryoda ham, Misr va Xitoyda ham topişgan.
Men uçun «Hayot guli» koinotning sayyoramiz va undagi barça tirik mavjudotlar bilan uyğunligini ifodalaydi. Bu öziga xos koinot kodi.
Mana şu belgi meni qiziqtirib qoldi va hozir shu yönalişda iş olib boryapman.
Meni juda qiziqtiradigan yana bir mavzu – koinot.
Masalan, «Habbl» teleskopi koinotni suratga olmoqda. Hozir bizda ham kosmik soha faol rivojlanyapti, «Özbekkosmos» iş olib bormoqda. Bu, albatta, juda qiziq.
— Samarqandda kosmosga oid yirik xalqaro tadbir rejalashtirilayotganini ham aytgandingiz.
— Ha, 2028-yilda. Turli mamlakatlardan kosmik soha vakillari keladi. Aytishlariça, Ilon Mask ham kelişi mumkin.
Xitoy va boşqa davlatlardan kosmos bilan şuğullanadigan mutaxassislar iştirok etadi. Samarqandda katta kongress böladi.
Mendan ham öşa yerda asarlarimni qanday namoyiş etişim mumkinligi haqida öylab körişni söraşdi. Men esa: «Özimning körgazmam böladi. Imkon bölsa, kelib şu yerda körişsin», dedim.
Çunki Samarqandda kongress-xoll bor, u yerda hamma narsa rejalashtirilgan, maydonlar band. Tayyor ekspozitsiyaga özbaşimçalik bilan aralaşib, uning umumiy kompozitsiyasini buzib bölmaydi.
— «Muloqot» loyihasini qaçon yakunlaşni möljallayapsiz?
— Kelasi yili tugatmoqçiman. Xudo kuç-quvvat, iroda bersa, albatta.
Körgazmaning özini esa Markaziy körgazmalar zali ta’mirdan çiqqanidan söng ötkaziş rejalashtirilgan. U yer ikki qavatli. Birinçi qavatda koinotga bağişlangan juda katta asarim joylaşadi.
Keyin DNK mavzusi bor. Bu performans emas, installyatsiya böladi. Yerdagi barça tirik mavjudotlar, hayotning paydo bölişi, barça narsaning özaro boğliqligi aks ettiriladi.
Menda turli mavjudotlar, turli olamlar Yerda öz izini qoldirgan bölişi mumkinligi haqidagi tasavvurlar ham bor.
Xullas, hayotning paydo bölişidan tortib, insonning şakllanişiga qadar bölgan butun jarayonni anglaşga harakat qilyapman.
Bilasizmi, bunday fikrlar menga yoş ötgan sari keldi. Yoşligimda örgangan narsalarimni qilardim. Biror mavzu bölsa, uni olardim-da, işga kirişardim. Hozir esa butunlay boşqaça.
Endi har bir işga juda jiddiy yondaşişim kerak. Bu mas’uliyatli davr. Axir, sakson yoşga kiryapman…
Ba’zan inson özini topadi-da, xotirjam yaşaydi, köngli tusagan işini qiladi. Menda esa unday emas.
Men juda köp sayohat qilganman. Köp mamlakatlarda bölganman, turli-tuman insonlar bilan uçraşganman. Din arboblari, faylasuflar, kosmos va ilm-fan bilan şuğullanuvçi mutaxassislar bilan muloqot qilganman.
Koreyada ikki yil işlaganman. Qariyb ön yil davomida Angliyaga qatnab, u yerda ham işlaganman. Amerikada öz loyihalarim bilan tanlovlarda qatnaşganman. Xalqaro maydonlar, jumladan, Xelsinki va Guggenxaym muzeyi bilan boğliq loyihalarni tayyorlaganman. Ostona uçun ham katta bir loyiha yaratganman.
Miyamda tinimsiz turli fikrlar aylanadi. Bularning barçasi meni qiziqtiradi. Ba’zan odamlar: «Nega umuman bunday narsalar bilan şuğullanasan?» deb söraşadi. Men esa: «Bilmayman», deyman.
Balki ajdodlarim orasida ham şunday insonlar bölgandir. Ular ham nimalarnidir izlab, ixtiro qilib, fikr yuritişga vaqt topişgandir. Menimça, bularning barçasi bejiz emas.
Masalan, Leonardo da Vinçini olaylik. Yoki Umar Xayyomni. Biz Xayyomni, avvalo, şoir sifatida bilamiz. Ammo u buyuk olim ham bölgan, matematika va astronomiya bilan şuğullangan. Men uçun bu juda muhim.
Keyin Dante. Men uçun u umuman nihoyatda ulkan şaxs. Ta’bir joiz bölsa, eng yuqori çöqqi!
Men bu dunyodan ötib ketgan buyuk insonlarning hayotini tahlil qilaman. Ular nimalar haqida öylaşgan? Nima demoqçi bölişgan? Özlaridan qanday meros qoldirişgan?
Qanday ajoyib, qiziquvçan insonlar bölgan-a! Men ana şunday fikrlarni saqlab qolişga, ayrim iboralar va ğoyalarni yozib borişga harakat qilaman. Çunki bularning barçasi özimga ham daxldor. Ularning fikrlari menda ham aks-sado beradi.
Ba’zan esa özimga juda ğalati savollar beraman. Masalan, «yöq» degan sözni kim öylab topgan? «Ha» degan sözni-çi? Ba’zan ana şunday öylar meni özim ham bilmagan qandaydir noma’lum yönalişlarga boşlab ketadi. Va bu menga juda qiziq!
Biz allaqaçon butunlay boşqa davrda yaşayapmiz
— Yana qanday loyihalar ustida işlayapsiz?
— Masalan, hozir «Elçi» nomli installyatsiya yaratmoqçiman. Yer şarini tasavvur qiling. Uning yonida elçi — bola.
U kim? U — inson. Insonda esa ikki ibtido mavjud. Yin va yang. Ezgulik va yovuzlik. Bilasiz-ku, inson tabiati ikki qarama-qarşi jihatni özida birlaştiradi. U gözallikdan zavqlanişi, sevişi, ajoyib narsalar yaratişi mumkin. Keyin esa birdan qöliga qurol olib, hammasini yöq qilişi ham mumkin. Inson tabiatidagi mana şu xususiyatlar meni juda öylantiradi.
Men bunga tarix, insoniyat taraqqiyoti, hayotning kelib çiqişi haqidagi qaraşlar orqali javob izlayman. Özimga savol beraman: nega şunçalik buyuk asarlar yarata oladigan inson ayni paytda vayronkorlikka ham qodir?
Axir insoniyat juda uzoq taraqqiyot yölini bosib ötdi. Menimça, hozir biz qandaydir yangi bosqiç ostonasiga kelib qoldik.
— Sizningça, bu yangi bosqiç allaqaçon boşlandimi?
— Ha, albatta. Biz allaqaçon butunlay boşqa davrda yaşayapmiz. Davr özgarganda insonlarga har doim qiyin bölgan.
Axir, biz muayyan turmuş tarziga örganganmiz. Öqiganmiz, işlaganmiz, nimalargadir erişganmiz, hayotni anglaşga intilganmiz. Keyin esa birdan hamma narsa özgara boşlaydi. Ötgan asrlarda ham şunday bölgan. Katta özgarişlar yuz berganida odamlar: «Nima bölyapti? Bizni nimalar kutmoqda?» deb savol berişgan.
Lekin inson baribir moslaşadi. Hozir ham moslaşişga töğri keladi. Endi yangi texnologik davr boşlanyapti. Robotlar paydo bölyapti, sun’iy intellekt rivojlanyapti.
Masalan, bizda ham robotlar yaratiş rejalari bor, koreyaliklar keladi. Biz hali bilmaydigan köp narsalar ham oldinda.
Sun’iy intellektga bir qarang — u hayotimizga qanday şiddat bilan kirib kelyapti! Qançalik zarur vositaga aylanib boryapti.
— Menga sizning «Yöq degan sözni kim öylab topgan?» degan gapingiz yoqdi. Menimça, biz oldimizda «ha» degan sözni ham köra olişimiz kerak.
— Töğri! Bilasizmi, xayolimda şunçalik köp iboralar, sözlar, fikrlar töplanib boryaptiki! Men ulardan qandaydir mantiq topişga, ularni tuşuntirişga harakat qilaman. Lekin har doim ham bunga erişolmayman. Şunga qaramay, menimça, bularning barçasi bejiz emas…
