“Raqamli bankda uzoq muddatli mablagʻlarga ehtiyoj tezroq shakllanadi” — TBC Uzbekistan moliyaviy direktori Sharof Sharipov

Oʻtgan yilni 49,6 mlrd soʻmlik 19 foizli obligatsiyalar chiqarilishi bilan yakunlagan TBC Bank tizimli emitent maqomini mustahkamladi. 2025-yil yozidagi $200 mlnlik joylashtirish va 2024-yildagi ilk chiqishni hisobga olsak, bu mamlakatda biznesni rivojlantirishga qaratilgan toʻrtinchi emissiya boʻldi. Kursiv Research TBC Uzbekistan moliyaviy direktori Sharof Sharipov bilan suhbatlashib, qarz instrumentlari raqamli bankka bozordan tezroq oʻsishga qanday yordam berayotganini, shuningdek, moliyalashtirishni diversifikatsiya qilish va shaffoflik madaniyati haqida gaplashdi.

— Sharof, keling, asosiy masaladan boshlaymiz. Oʻzbekiston bank sektoriga nazar tashlasak, uzoq vaqt davomida davlat ishtiroki ustun boʻlgan. Qachondan boshlab bu model oʻzgarib, banklar qarz bozorlariga chiqishni boshladi?

— 2015–2016-yillardagi islohotlar jadallashguniga qadar bank sektorida davlat moliyalashtiruvi ustun edi. Tizim koʻproq direksion xarakterga ega boʻlib, qaysi tarmoqlarni qoʻllab-quvvatlashni davlatning oʻzi belgilarkan hamda mablagʻlar banklar orqali yoʻnaltirilarkan. Ikkinchi muhim manba esa korporativ depozitlar, yaʼni bozor erkinlashtirilgach, vaziyat sezilarli darajada oʻzgardi va banklar ilgari jozibasiz deb qaralgan moliyaviy vositalardan foydalanish imkoniyatiga ega boʻldi.

Asosiy burilish nuqtasi chakana segmentda yuz berdi. Avval banklar aholiga kredit berishni daromadsiz deb baholagan edi. Biroq TBC kabi raqamli oʻyinchilar kirib kelishi bilan bu yondashuv tubdan oʻzgardi. Resurslar uchun raqobat kuchaydi. Tez oʻsishni taʼminlash maqsadida banklar avvalo aholi omonatlari uchun kurashdi. Natijada «yostiq ostidagi» mablagʻlar iqtisodiyotga jalb qilindi. Keyinchalik tashqi bozorlar ochilishi bilan yevrobondlar chiqarish imkoniyati paydo boʻldi. Moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish kredit portfelining tez va keskin kengayishi natijasida yuzaga keldi.

— TBC Oʻzbekiston bozoriga mavjud bankni sotib olish orqali emas, balki greenfield modeli asosida, yaʼni noldan litsenziya olib kirib keldi. Bu yondashuv kapital jalb qilish strategiyangizga qanday taʼsir koʻrsatdi?

— Koʻplab xorijiy investorlar tayyor bizneslarni sotib olishni afzal koʻradi, noldan boshlash esa odatda yuqori risk sifatida baholanadi. Shu maʼnoda bizning Oʻzbekiston bozoriga kirishimiz haqiqatan ham noyob boʻldi. Oʻsha paytdan beri guruh mamlakat iqtisodiyotiga toʻgʻridan toʻgʻri qariyb $300 mln sarmoya yoʻnaltirdi. Rivojlanishning dastlabki bosqichida asosiy eʼtibor chakana yoʻnalishga qaratildi. Mijozlar bazasini kengaytirish va ularning faolligini oshirish uchun qulay mobil ilova, toʻlovlar va pul oʻtkazmalari, shuningdek, chakana kreditlash asosiy vosita boʻldi.

2025-yil boshidan strategiya bosqichma-bosqich oʻzgardi. Eʼtibor korxonalar, savdo nuqtalari va yakka tartibdagi tadbirkorlarga xizmat koʻrsatishga qaratildi. Ularga operatsion samaradorlikni oshirishga xizmat qiluvchi yechimlar taklif etila boshlandi. Natijada bugungi kunga kelib guruh Oʻzbekistonda 10 trln soʻmdan ortiq kredit portfelini shakllantirdi.

Bunday oʻsish surʼatlarida faqat kapitalning oʻzi yetarli boʻlmaydi. Bu yerda asosiy rolni ulgurji moliyalashtirish oʻynaydi. TBC guruhining muhim ustunligi shundaki, u xalqaro moliyaviy institutlar — EBRD, IFC, DEG, FMO, KfW bilan uzoq yillik hamkorlikka ega. Aynan shu ishonchli munosabatlar tarixi bizga yuqori oʻsish surʼatlarini saqlab qolish uchun resurslarni samarali jalb etish imkonini bermoqda.

— Kursiv Research hisob-kitoblariga koʻra, 2025-yilning toʻqqiz oyida bank kredit portfelining mutlaq oʻsishi boʻyicha yetakchi uchlikka kirdi. Raqamli bankning bozordan tezroq oʻsishiga nima omil boʻlmoqda va uning anʼanaviy banklardan asosiy farqi nimada?

— Anʼanaviy banklar koʻpincha brick and mortar, yaʼni «gʻisht va suvoq» modeli bilan tavsiflanadi. Ular jarayonlarni sekin boshlaydi va oʻsish surʼatlari ham past boʻladi. Raqamli bank sifatida biz esa kredit va depozit portfellarini ancha tezroq kengaytirish imkoniga egamiz.

Buning asosiy sababi savdo va qaror qabul qilish jarayonlarining toʻliq raqamlashtirilganidir. Shu bois portfel tezroq oʻsadi va qoʻshimcha moliyalashtirish manbalariga ehtiyoj ham ancha erta yuzaga keladi. Bu bizni anʼanaviy banklardan ajratib turuvchi asosiy farqdir. Agar biznes modeli tor segmentga yoʻnaltirilgan boʻlsa, ayrim hollarda depozit portfeliga ehtiyoj boʻlmasligi ham mumkin. Biroq bu bizning holatimiz emas.

Hozirda guruh boʻyicha moliyalashtirish tuzilmasi taxminan 60–65 foiz depozitlar va 35–40 foiz boshqa manbalardan shakllangan. Amaliyotda 50 ga 50 nisbati maqbul deb hisoblanadi, biroq depozitlar ulushi biroz yuqori boʻlishi bank uchun foydaliroq, chunki ularning qiymati nisbatan arzonroq.

— 2024-yilda chiqarilgan ikki yillik obligatsiyalar boʻyicha toʻlov muddati joriy yilga toʻgʻri keladi. Ushbu davr davomida investorlar bilan muloqotni qanday yoʻlga qoʻydingiz va bu jarayonda asosiy parametr nima?

— «Kredit» atamasining oʻzi bejizga «ishonch» maʼnosini anglatmaydi. Aynan ishonch sogʻlom moliyaviy munosabatlarning asosiy poydevoridir. U esa shaffoflik, intizom va muntazamlikka tayanadi.

Agar siz investorlar bilan aloqalarni ochiq va tushunarli asosda yoʻlga qoʻysangiz, biznesingizni chuqur anglab, uni sodda va aniq tarzda taqdim eta olsangiz, ishonch bosqichma-bosqich shakllanadi. Bu jarayonda qarorlarni izchil bajarish madaniyati alohida ahamiyatga ega.

Masalan, agar siz ikki yil avval investorlar oldida maʼlum maqsadlarni belgilab, keyinchalik ularni amalga oshirishda intizomni namoyon etsangiz, aynan shu yondashuv ishonch uchun mustahkam asos yaratadi.

Matematik jihatdan deyarli barcha koʻrsatkichlarni hisoblash mumkin. Biroq oxirida har doim bir necha foiz qoladi. Men buni leap of faith, yaʼni «ishonch sakrashi» deb atayman. Bu investor instinktga tayangan holda sizga ishonadigan nuqtadir. Bizning korporativ boshqaruv tizimlarimiz London standartlariga mos keladi. Bu esa aynan shunday ishonch darajasiga erishishga yordam beradi. Hatto obligatsiyalarni oshkor qilish tartib-qoidalari asosida joylashtirish jarayonida ham investorlar ushbu shaffoflik va prognoz qilinishni aniq his qiladi.

— Sizda investorlar bilan muloqot qilish kalendari bormi? Bu qanchalik tizimli jarayon?

— Ha, bu kalendar bizning bir yil oldinga moʻljallangan budjet rejalashtirishimizning muhim qismi hisoblanadi. Biz qaysi koʻrsatkichlarga erishmoqchi ekanimizni va qanday balans tuzilmasini shakllantirishni oldindan belgilaymiz. Shundan kelib chiqib, depozitlar va ulgurji moliyalashtirish hajmlariga boʻlgan ehtiyoj aniqlanadi. Ulgurji moliyalashtirish doirasida esa qachon kreditlarni qayta moliyalashtirish yoki portfelni kengaytirish zarurligini aniq tushunamiz.

Shu bilan birga, ayrim holatlarda hali bevosita ehtiyoj boʻlmagan investorlar bilan ham aloqani yoʻlga qoʻyamiz. Bunday uchrashuvlar bitimga bogʻliq boʻlmasligi mumkin. Biz shunchaki biznesni muhokama qilamiz, oʻzimizni taqdim etamiz va kelajak uchun ishonch poydevorini shakllantiramiz.

— Tajribangizdan kelib chiqsak, obligatsiyalar bozoriga chiqishni rejalashtirayotgan kompaniyalar uchun qanday asosiy talab va mezonlarni ajratib koʻrsatgan boʻlardingiz? Investorlar uchun eng muhim omillar nimalardan iborat?

— Birinchi navbatda, moliyalashtirishga boʻlgan ehtiyojning iqtisodiy jihatdan asoslanganligi hal qiluvchi omil hisoblanadi. Agar investorlar kredit olish ortida iqtisodiy emas, boshqa sabablar borligini sezsa, bu darhol salbiy taassurot uygʻotadi. Mablagʻ nima uchun kerakligi va u qanday qiymat yaratishi aniq tushuntirilishi lozim. Ikkinchi muhim jihat moliyaviy model va xatti-harakatlarning prognoz qilinishi. Investor sizning modelingizni tushunishi uchun nomaʼlum omillar imkon qadar kamaytirilgan boʻlishi kerak.

Keyingi omil — Oʻzbekiston bozori uchun xos boʻlgan aktivlar sifati va risklarni boshqarish tizimi. Aktivlar sifati ochiq va haqqoniy koʻrsatilishi, nazorat mexanizmlari esa ishonch uygʻotishi zarur. Shuningdek, korporativ boshqaruv va qaror qabul qilish mustaqilligi alohida ahamiyatga ega. Agar investor qarorlar menejment tomonidan emas, balki «parda ortidagi» boshqa tomonlar tomonidan qabul qilinadi deb hisoblasa, bu prognoz qilish imkonini yoʻqqa chiqaradi.

Bularning barchasi bazaviy, «gigiyenik» omillar hisoblanadi: ular qoʻshimcha ustunlik bermasligi mumkin, ammo bozor uchun zarur minimal ishonchni taʼminlaydi. Shu asos ustiga esa MHXSga mos hisobotlar, aniq raqamlar va iqtisodiy mantiq qoʻshiladi.

— Bu jarayonda yirik xalqaro institutlar ishtiroki va rahbarlarning shaxsiyati qanchalik muhim?

— Bizning holatimizda bu omillar muhim rol oʻynaydi, chunki ular ishonchning maʼlum darajasini shakllantiradi. Bu nafaqat Gruziya va boshqa mamlakatlardan jalb qilingan mutaxassislarga, balki bizning aksiyadorlarimiz boʻlgan xalqaro moliya institutlariga ham tegishli. Guruhimiz FTSE 250 tarkibiga kiradi — bu London fond birjasida roʻyxatga olingan 250 ta yetakchi kompaniyani oʻz ichiga oladi. Bu omil ham investorlar ishonchini mustahkamlaydi.

Agar bank va guruh toʻgʻri tashkil etilgan boʻlsa, korporativ boshqaruv standartlarini buzadigan qaror qabul qilish deyarli imkonsiz boʻladi. Bu katta ustunlik, biroq bularning barchasi «gigiyenik» omillar hisoblanadi.

Agar dastlab ishonch shakllansa-yu, ammo keyinchalik investor amalda vaziyat boshqacha ekanini koʻrsa, u baribir kredit bermaydi.

— TBC toʻrtta obligatsiya emissiyasini amalga oshirdi, biroq ularning barchasi mahalliy bozorda joylashtirilmagan. Sizningcha, Oʻzbekistonda mahalliy qarz bozorini rivojlantirish uchun qaysi omillar hal qiluvchi ahamiyatga ega?

— Men Polsha, Chexiya, Rossiya, Ukraina va Sharqiy Yevropaning boshqa mamlakatlarida moliya bozorlari qanday shakllanganini kuzatganman. Moliyaviy bozorni qurish jarayoni toshdan arka qurishga oʻxshaydi. Yon tomonlarga toshlar qoʻyilayotgan paytda konstruksiya beqaror boʻladi va har qanday zarbadan qulab tushishi mumkin. Ammo markaziy tayanch yakuniy poydevor toshi oʻrnatilgach, arka mustahkam barqarorlikka ega boʻladi.

Bugungi kunda bizda zarur tarkibiy elementlarning katta qismi mavjud: huquqiy baza, majburiyatlarni bajarish madaniyati va boshqaruv standartlari. Biroq barqarorlik uchun hal qiluvchi boʻlgan asosiy omil — ikkilamchi bozor likvidligi hali yetarli darajada shakllanmagan. Agar investor obligatsiyani muddati tugashidan oldin sotish imkoniga ega boʻlmasa, u amalda oddiy kreditga aylanadi. Bu esa investor uchun butunlay boshqa xavf darajasini anglatadi — u chiqish imkoniyatisiz qolishdan qoʻrqadi.

Ikkilamchi bozorni shakllantirish murakkab jarayon boʻlib, u pensiya jamgʻarmalari faoliyati va bozorning operatsion yetukligiga bogʻliq. Ammo aynan shu element bozorda barqarorlikni taʼminlaydigan asosiy poydevor hisoblanadi.

— Bunday bozorda investor qanday boʻlishi kerak va institutsional oʻyinchilarni qanday faollashtirish mumkin?

—Investor uzoq muddatli boʻlishi kerak. Qisqa muddatli spekulyativ qarorlar na bozorga, na investorning oʻziga foyda keltiradi. Bu borada 90-yillardagi Polsha tajribasi yaxshi misol boʻla oladi, u yerda asosiy urgʻu pensiya jamgʻarmalariga qaratilgan edi. Biroq ularni majburan investitsiya qilishga undash toʻgʻri emas. Eng muhim jihat — mustaqillik. Fond boshqaruvchisi oʻziga ishonib topshirilgan mablagʻlarning daromadliligini qanday oshirishni mustaqil hal qilishi kerak. Agar aynan shu mexanizm toʻgʻri ishlasa, qolgan jarayonlar ham tabiiy ravishda shakllanadi.

Shu bilan birga, emitent ham intizomli va investorlar uchun tushunarli boʻlishi lozim. Agar kompaniya hatto moliyaviy boʻlmagan majburiyatlarini ham bajarmasa, bu darhol ishonchga putur yetkazadi. Ishonchsiz esa barqaror bozorni shakllantirishning iloji yoʻq.

— Ekotizimingizni rivojlantirish strategiyasi haqida gapirib bersangiz: Payme, sugʻurta va bank xizmatlari. Jalb qilingan resurslar asosan qaysi yoʻnalishlarga yoʻnaltirilmoqda?

— Biz velosipedni qayta ixtiro qilmaymiz, balki mijoz ehtiyojlari atrofida ekotizim quramiz. Birinchi yoʻnalish hisob-kitoblar: debet kartalar, pul oʻtkazmalari va kredit kartalar. Ikkinchisi — kreditlash: aholi va biznes uchun qarz mahsulotlari. Uchinchi yoʻnalish — sugʻurta, yaʼni moliyaviy himoya, bu barqarorlikning muhim elementi. Toʻrtinchisi — mablagʻlarni saqlash, depozitlar.

Biz rivojlantirmoqchi boʻlgan beshinchi yoʻnalish — investitsiyalar. Mijozlarga moliyaviy aktivlarga sarmoya kiritish imkonini bermoqchimiz. Oʻzbekistonda bu, ayniqsa, islom moliyasi nuqtai nazaridan dolzarb. Koʻplab mijozlar uchun foiz olishdan koʻra, foyda yoki dividendda ishtirok etish muhim.

— Demak, obligatsiya bozori investitsiyalarni rivojlantirish uchun poydevor hisoblanadimi?

— Albatta. Bu muddatlar va stavkalar oʻrtasidagi arbitraj uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Hozircha biz obligatsiyalarni faqat bank darajasida chiqardik, ammo bu modelning oʻz cheklovlari bor. Kelajakda obligatsiyalar orqali guruhimiz tarkibidagi boshqa kompaniyalar uchun ham kapital jalb qilish imkoniyatini koʻrib chiqyapmiz. Bu istiqbolli yoʻnalish va uni albatta rivojlantiramiz.