Fond bozori infratuzilmasi qanday o‘zgarmoqda, qaysi instrumentlarni ishga tushirishga tayyorgarlik ko‘rilmoqda va soha salohiyatini to‘liq namoyon etishga nima xalaqit beryapti? Kursiv Research shu kabi masalalar atrofida Investitsiya institutlari milliy uyushmasi (IIMU) raisi Anvar Irchayev bilan suhbatlashdi.
— IIMU o‘zi nima va u O‘zbekiston kapital bozorida qanday rol o‘ynaydi?
— IIMU kapital bozori ishtirokchilari yakka-yakka emas, balki birgalikda fikr almashadigan va harakat qiladigan maydon sifatida tashkil etilgan. Chunki O‘zbekistonda fond bozori ancha vaqtdan beri mavjud bo‘lsa-da, uzoq muddat davomida to‘laqonli tizimga aylana olmadi. Buning sabablari ko‘p: emitentlar kam, likvidlik past, investorlar talabi har doim ham barqaror emas, xorijiy ishtirok ham hozircha kutilgan darajada emas.
Uyushma 2021-yil 16-yanvarda – qimmatli qog‘ozlar bozori va xususiylashtirish jarayonlari jadallasha boshlagan bir pallada tashkil etilgan edi.
Hozirgi kunda IIMU tarkibida 25 dan ortiq a’zo bor. Bizda kim a’zo bo‘la olishi borasida qat’iy cheklovlar yo‘q. Mezon juda oddiy: kompaniya kapital bozori bilan aloqador bo‘lishi kifoya.
— Prezidentning kapital bozorini rivojlantirish va muddatsiz tartibga solish qumdoni to‘g‘risidagi farmonini uyushma qanday kutib oldi?
— Biz bunday qarorni ancha vaqtdan beri kutayotgan edik. Bu regulyator bilan muayyan holatlardagina emas, balki tizimli va muntazam ravishda ishlash imkonini beradi.
Bu jarayonda bizning rolimizni quyidagicha ko‘raman: bozor ishtirokchilarining takliflari va pozitsiyalarini to‘plash, ularni umumlashtirish hamda yangi qoidalar bozor ehtiyojlariga haqiqatda mos kelishi va ortiqcha to‘siqlar yaratmasligi uchun qonunosti hujjatlarini tayyorlashda ishtirok etish.
Va albatta, yondashuv bosqichma-bosqich va puxta o‘ylangan bo‘lishi lozim. Bozor uchun tezlik va yangi imkoniyatlar muhim, biroq barqarorlik va ishonch undan ham muhimroqdir.
— Kapital bozorida qanday yangi moliyaviy instrumentlarni joriy etish rejalashtirilmoqda va IIMUning ularni tatbiq qilish borasidagi pozitsiyasi qanday?
— Valyutadagi obligatsiyalar bo‘yicha ko‘p narsa allaqachon ma’lum. Ruxsat berilgan, mahalliy emitentlar xorijiy valyutada ifodalangan obligatsiyalarni chiqarishlari mumkin. Bu mantiqiy qadam, chunki bizda so‘mdagi mablag‘lar qimmat va ko‘pincha qisqa muddatli.
Tushunarliroq bo‘lishi uchun bir misol keltiraman. Agar so‘mda mablag‘ jalb qilish qiymati 26-27% ni tashkil etsa va so‘m dollarga nisbatan qo‘shimcha ravishda qariyb 8% ga mustahkamlansa, valyutaga qayta hisoblaganda kapital qiymati yanada oshadi va 30% dan yuqori bo‘ladi. Bu biznes uchun jiddiy yuk. Valyutadagi moliyalashtirish esa odatda arzonroq — 12 – 14% atrofida, shuning uchun ushbu instrument kapitalga muhtoj bo‘lgan ko‘proq kompaniyalarni bozorga jalb qilishi mumkin.
Ikkinchidan, global depozitar tilxatlar (GDR) va shunga o‘xshash instrumentlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri infratuzilmaga hamda xalqaro ishtirokchilarga bog‘liq. Agar bozorga yirik xalqaro kastodianlar kirib kelsa va texnik bog‘liqlik ta’minlansa, unda bunday instrumentlar ishga tushadi.
Ikki tomonlama listing (dual listing) bo‘yicha aytadigan bo‘lsak – ha, bu salohiyatli katta bir bosqich. Agar mahalliy kompaniyalar ham o‘zimizda, ham tashqi maydonlarda listingdan o‘ta oladigan mexanizmlar paydo bo‘lsa, bu bozor darajasini, emitentlarga qo‘yiladigan talablarni, investorlarning ishonchini butunlay o‘zgartiradi.
— Birja infratuzilmasini modernizatsiya qilish qanchalik muhim va u nimani o‘zgartirishi mumkin?
— Infratuzilmani modernizatsiya qilish – dolzarb masala. Mening tushunishimcha, hozirda birja uchun savdolar tezroq, osonroq va qulayroq bo‘lishini ta’minlaydigan yangi tizimni tanlash va joriy etish bo‘yicha amaliy qadamlar tashlanmoqda.
Chunki odamlarda qiziqish va qimmatli qog‘ozlarni sotib olish mumkin bo‘lgan savdo ilovalari mavjud bo‘lsa ham, jarayonlar sekin va bozor tor bo‘lsa, baribir salohiyat cheklanganicha qolaveradi. Oxirgi paytlarda narx shakllanishi shaffofroq bo‘lganini, likvidlik o‘sayotganini va narxlar harakatlanayotganini ko‘ryapmiz. Ammo bozorda sifatli emitentlar ko‘proq bo‘lganida va infratuzilma ularning bozorga normal kirishini ta’minlaganida, savdo hajmi sezilarli darajada kattaroq bo‘lishi mumkin edi.
— O‘zbekiston fond bozori kapitallashuvi YAIMning qariyb 20% ini tashkil etishini (bu ulkan ochilmagan salohiyatdan dalolat beradi) hisobga olgan holda, IIMU ushbu salohiyatni qanday baholaydi va uni yuzaga chiqarish uchun qanday choralarni taklif etadi?
— Salohiyat, shubhasiz, juda katta. Rivojlangan iqtisodiyotlarda fond bozorining kapitallashuvi YAIMning 60 – 100% ini tashkil qilishi mumkin. Shuning uchun o‘sish zaxirasi yaqqol ko‘rinib turibdi.
Biroq shuni tushunish kerakki, salohiyat o‘z-o‘zidan ro‘yobga chiqib qolmaydi. Infratuzilma hamda ma’rifiy ishlar, ya’ni odamlarga kapital bozori nima uchun kerakligini va undan qanday foydalanishni tushuntirish zarur.
— Kapital bozoridagi qaysi muammolarni birinchi navbatda hal qilish kerak?
— Bu yerda «birinchi navbatda mana buni» deb ajratib ko‘rsatish qiyin. Bu xuddi zanjirga o‘xshaydi. Biri holdisiz ikkinchisi hal bo‘lmaydi.
Agar emitentlar bo‘lsa-yu, mos infratuzilma bo‘lmasa qanday savdo qilinadi? Agar investorlar ko‘p bo‘lib, emitentlar bo‘lmasa – bu ham muvozanatning buzilishi. Shuning uchun yondashuv kompleks (yaxlit) bo‘lishi shart.
— Uyushma investorlar ishonchini qozonish va bozorda sog‘lom raqobatni shakllantirishga qanday hissa qo‘shmoqda?
— Ayni paytda biz Etika kodeksi ustida ishlayapmiz: hujjat ishlab chiqilgan, biroq hozircha barcha ishtirokchilar bilan kelishib olingani yo‘q. Shunga qaramay, uning joriy etilishi bozorning barcha ishtirokchilari o‘rtasida sog‘lom va halol raqobat uchun fundamental sharoitlar yaratishiga ishonamiz. O‘z mohiyatiga ko‘ra, bu yagona xulq-atvor, o‘zaro hurmat va kasbiy mas’uliyat prinsiplarini shakllantiruvchi o‘ziga xos «jentlmenlik kelishuvi»dir.
— O‘zbekistonda xorijiy tajriba va standartlarning qaysilarini ko‘rishni istagan bo‘lardingiz?
— Rivojlangan iqtisodiyotlarda savdo jarayoni allaqachon oddiy va raqamli ko‘rinishga kelgan. Biz O‘zbekistonda ham xuddi shunday tizimni ko‘rishni xohlaymiz: onlayn rejimda cheklovlarsiz sotib olish va sotish, mablag‘larni qulay yechib olish va avtomatlashtirilgan soliq jarayonlari.
Ikkinchi masala – likvidlik. Inson unga pul kerak bo‘lib qolganida, qimmatli qog‘ozini osongina sota olishini va mablag‘i «tiqilib» qolmasligini tushunishi lozim.
Uchinchisi – shaffoflik. Investorda ko‘pincha oddiy savollar tug‘iladi: raqamlarni qayerdan qidirish kerak, tahliliy ma’lumotlarni qayerdan topsa bo‘ladi, ular qaysi tilda va ularga qanchalik ishonish mumkin? Toki bu masalalar hal qilinmas ekan, bozor o‘zi o‘sishi mumkin bo‘lgan sur’atdan ko‘ra sekinroq rivojlanaveradi.
Xalqaro mo‘ljallar haqida gapiradigan bo‘lsak, biz yuqori shaffoflik va kuchli korporativ boshqaruv standartlariga ega modellarga, misol uchun, Singapur tajribasiga e’tibor qaratmoqdamiz.
