Xodimlar xatosining badali ogʻir darajaga yetmasidan, ularda masʼuliyat madaniyatini qanday shakllantirish mumkin
Qachonlardir mening birinchi ishlab chiqarish korxonamda Vanya ismli quyuvchi ishlardi. U menga tez-tez: «Aleksandr Aleksandrovich, nuqsonsiz quyish jarayoni bo‘lmaydi», derdi. O‘sha paytda Vanya mohir usta bo‘lishiga qaramay, men uning fikriga qo‘shilmagan edim. Ammo yillar davomidagi boshqaruv tajribasi uning haq ekanini ko‘rsatdi: ish hajmi katta bo‘lganda, xatolar bo‘lishi muqarrar. Qayerdadir texnologiya hisobga olinmay qoladi, qayerdadir diqqat yetishmaydi.
Biz biznesda ma’lum bir foiz nuqson (brak) mavjudligini bor haqiqat deb qabul qilishimiz kerak. Marketologlar maqsadli auditoriyani tanlashda adashadi, mahsulot ishlab chiquvchilar mijoz ehtiyojlarini oxirigacha tushunmaydi, sotuvchilar bitimlarni yakuniga yetkaza olmaydi, rahbarlar esa muhim vazifalarni ko‘zdan qochiradi. Ammo vaziyatga ochiq ko‘z bilan qarasak, eng qimmat xatolarni aynan biz — ta’sischilar va top-menejerlar sodir etamiz.
Mas’uliyat ierarxiyasi
Zararning ko‘lami insonning kompaniya tuzilmasidagi o‘rniga to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘liq. Xodim ierarxiyada qanchalik yuqori tursa, uning harakati yoki harakatsizligi shunchalik og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Rahbarning xatosi — bu yoki juda katta boy berilgan foyda, yoki butun tashkilot barqarorligini izdan chiqaradigan jiddiy yo‘qotishlardir.
Biroq asosiy masala odamlarning nima uchun xato qilishida emas, balki nima uchun ba’zi kompaniyalarda bu falokatga olib kelishi, boshqalarida esa shunchaki ish jarayonidagi holat bo‘lib qolishidadir. Yechim jazolashda emas, balki moliyaviy boshqaruv tizimidandir.
Moliyaviy rejalashtirish — nazorat vositasi
Ko‘pchilik moliyaviy rejalashtirishni shunchaki pul taqsimlash jarayoni deb hisoblaydi. Aslida esa bu barcha boshqaruv vositalarini birlashtirib turadigan «yelim»dir. To‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan tizim rahbarlarning pulga va eng muhimi, o‘z majburiyatlariga bo‘lgan munosabatini o‘zgartiradi.
Samarali ishlaydigan kompaniyada ta’sischi zarar keltirgan oddiy bir ko‘ngilsizlik haqida hatto bilmay qolishi ham mumkin — va bu normal holat. Bu uning befarqligidan emas, balki tizim o‘zini o‘zi boshqara olishi natijasidir.
Bu amaliyotda qanday ishlaydi? Agar kompaniyada rahbarlar kengashi ishtirokidagi moliyaviy rejalashtirish joriy etilgan bo‘lsa, quyidagi ijobiy o‘zgarishlar yuz beradi:
- Jamoaviy mas’uliyat. Moliyaviy direktor yoki boshqa bir top-menejer kengashga xarajatlar rejasi bilan kelganda, u hamkasblariga ushbu xarajatning naqadar zarurligini isbotlab berishi kerak.
- O‘zaro nazorat. Rahbarlar mablag‘larni taqsimlash to‘g‘risida birgalikda qaror qabul qilganliklari sababli, har bir tiyin uchun qayg‘ura boshlaydilar. Agar pul aniq bir vazifaga ajratilgan bo‘lsa, hamkasblar uning natijasini albatta so‘rashadi.
Xitoyning Haier giganti tajribasi va ularning RenDanHeYi modeli ushbu mantiqning yaqqol tasdig‘idir. Kompaniya korporatsiyani minglab mikrokorxonalarga bo‘lib tashlagan, ularda har bir jamoa o‘z byudjetini o‘zi boshqaradi. Bu jarayon mas’uliyatni eng yuqori darajaga olib chiqadi: rahbarlar mablag‘larni o‘zlari tasarruf etib, natija uchun hamkasblari oldida javob berar ekanlar, muhim vazifalarni «unutib qo‘yishni» to‘xtatadilar. Moliyaviy nazorat tizimi loqaydlikka yo‘l qo‘ymaydi — bir kishining xatosi butun tizimga darhol ko‘rinadi.
- Hisobdorlik — eslatma vositasi. Sarflangan mablag‘lar to‘g‘risidagi hisobotlar tizimi mas’ul shaxslarning diqqat-e’tiborini avtomatik ravishda o‘z vazifalariga qaytaradi. Bunday muhitda to‘langan davlat boji yoki da’vo arizasi haqida unutib qo‘yish deyarli imkonsiz, chunki hamkasblar bu masalaning e’tibordan chetda qolishiga yo‘l qo‘ymaydilar.
Pul haqida emas, odamlar haqida
Biznesdagi yillar davomida kelgan asosiy xulosam shundan iboratki, moliyaviy rejalashtirish shunchaki hisob-kitob emas, balki odamlarning mas’uliyat darajasidir. Mas’uliyat menejerlarning fikrlash tarzini o‘zgartirib, ularni kompaniya natijasiga shaxsiy daxldorlikni his qilishga majbur qiladi.
Xodimlarni zarar keltirgan xatolari uchun jazolash kerakmi? Mening tajribam shuni ko‘rsatadiki, jazolash choralari samarasizdir. Aybdorlarni qidirish va sanksiyalar qo‘llash o‘rniga, moliyaviy tizimni to‘g‘ri joriy etish oqilonaroqdir. Aynan shu tizim orqali mas’uliyat jarima oldidagi qo‘rquv emas, balki har bir rahbarning tabiiy ish uslubiga aylanadi.
Albatta, bu mutlaq haqiqat bo‘lmasligi mumkin, lekin bu men o‘zim bosib o‘tgan yo‘ldir. Yodda tuting: boshqaruvdagi «nuqsonlarni» kamaytirish uchun odamlarni emas, ular ishlayotgan tizimni o‘zgartirish kerak.
