IPO narxiga nisbatan 22,2% o‘sish: UzNIF aksiyalarining ikkilamchi savdosi qanday boshlandi

O‘zbekiston Milliy investitsiya jamgʻarmasi (UzNIF) aksiyalarining birja savdolari IPO doirasidagi joylashtirish narxiga nisbatan sezilarli o‘sish bilan boshlandi. 18-may kuni birinchi bitim 5,39 so‘m (+22,2%) narxida amalga oshirildi, vaholanki chakana investorlar uchun qog‘ozlar 4,41 so‘m qiymatida joylashtirilgan edi. Kun o‘rtasiga kelib, UzNIF kotirovkalari 7,5 so‘mgacha ko‘tarildi va joylashtirish narxiga nisbatan 70% dan ortiq o‘sishni ko‘rsatdi. Savdolar yakunida esa narx 5,46 so‘mni (+23,8%) tashkil etdi. Shu kuni Londonda ham shartsiz savdolar boshlandi; ochilish marosimida O‘zbekiston Prezidenti Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva ishtirok etdi. Kursiv Uzbekistan mahalliy bozordagi investorlar tarkibi va bu qog‘ozlar uchun istiqbollar haqida ekspertlar bilan suhbatlashdi.

Mundarija:

• Global shov-shuv va mahalliy ustuvorlik
• Institutsional-investorlarning-bosiqligi
• Investor portreti: yoshlik va onglilik
• Ikkilamchi bozor: chayqovchilik yoki uzoq muddatli istiqbol
• Prognozlar va kutilmalar

UzNIF ikki tomonlama listingni (dual listing) amalga oshirgan O‘zbekistonning birinchi kompaniyasiga aylandi. BlackRock va Franklin Resources kabi global gigantlarning ishtiroki, shuningdek, mahalliy bozor uchun misli ko‘rilmagan joylashtirish hajmi — bularning barchasi kutilmalarning yangi darajasini belgilab berdi. Biroq, xalqaro ekspansiyaning yorqin raqamlari ortida talabni taqsimlashning murakkab mexanikasi va mamlakat ichidagi turli investor guruhlarining o‘ziga xos xulq-atvori yashiringan.

Avesta Investment Group, Bluestone Financial Group va Alkes Research joylashtirish bo‘yicha anderrayterlar sifatida ishtirok etdi. Jismoniy shaxslar uchun texnologik ko‘prikni Jett ilovasi ta’minladi — chakana arizalarning asosiy qismi aynan ushbu platforma orqali topshirildi.

Global shov-shuv va mahalliy ustuvorlik

Har qanday IPO muvaffaqiyatining asosiy ko‘rsatkichi — talabning taklifdan yuqoriligi (over-subscription) koeffitsientidir. UzNIF misolida talab taklifdan bir necha barobar oshib ketdi, buni jarayonning barcha ishtirokchilari tasdiqlamoqda.

«Global miqyosda joylashtirishga bo‘lgan talab taklifdan to‘rt barobardan ziyod bo‘ldi», — deydi Avesta Investment Group direktori Dimitriy Abbasov. Uning so‘zlariga ko‘ra, talabning asosiy manbai umuman O‘zbekistonga va xususan, jamg‘armaga (fondga) qiziqishi yuqori bo‘lgan xorijiy investorlardir. «London transhida investorlar topshirilgan arizalarning qariyb 25% miqdorida allokatsiya (taqsimot) oldilar, bu esa talab ko‘lamini aks ettiradi», — deya qo‘shimcha qiladi ekspert.

Alkes Research boshqaruvchi direktori Odil Musayev bu ma’lumotlarni tasdiqlaydi: «UzNIF IPOsi to‘rt barobardan ko‘proqqa oshib ketdi, bu ham xalqaro, ham mahalliy investorlar tomonidan yuqori qiziqishni aks ettiradi». Shu bilan birga, u Toshkentdagi taklif doirasida jami $17,7 mlnlik taxminan 47,94 mlrd aksiya taqsimlanganini va bu joylashtirishni mahalliy fond bozori tarixidagi eng yirigi ekanini ta’kidlaydi.

Muhim xususiyatlardan biri aksiyalarni taqsimlash strategiyasi (allokatsiya) bo‘ldi. Ichki bozorni qo‘llab-quvvatlash maqsadida davlat fuqarolar foydasiga ongli ravishda imtiyozlar berdi. Dimitriy Abbasovning ta’kidlashicha, Iqtisodiyot va moliya vazirligi qarori bilan mahalliy bozordagi barcha xususiy investorlar 100 foizlik allokatsiya (taqsimot) olishdi. «Bu mahalliy bozorda chakana talabni qo‘llab-quvvatlash uchun qilingan ongli qaror edi. Bunday yondashuvda chakana investorlar uchun hajm yetishmovchiligi masalasi umuman kun tartibida bo‘lmadi», — deya tushuntiradi Avesta Investment Group direktori.

Aynan shu fikrni Jett xizmati rahbari Tolibjon Mirzaqulov ham rivojlantiradi: «To‘liq deponentlangan arizalarga ega chakana investorlar to‘liq hajmda — 100% allokatsiya olishdi, bitta aksiya uchun imtiyozli 4,41 so‘m narxda (joylashtirish narxiga 5% diskont bilan). Bu kapital bozorlari uchun kamdan-kam uchraydigan holat bo‘lib, u o‘z-o‘zidan dalolat beradi: davlat fuqarolarning ushbu IPOda ishtirok etish uchun imtiyozli huquqqa ega bo‘lishini xohladi».

Institutsional investorlarning bosiqligi

Umumiy muvaffaqiyatga qaramay, yirik ichki ishtirokchilar – banklar, sug‘urta kompaniyalari va pensiya jamg‘armasi ishtiroki bosiq bo‘ldi. Ekspertlar tan oladiki, mahalliy institutsional kapital o‘z salohiyatidan to‘liq foydalanishga hali tayyor emas.

Dimitriy Abbasov shunday ma’lum qildi: «Institutsional investorlar tomonidan talab bosiq bo‘ldi – banklar aksiyalarga sarmoya kiritish va zaxira yaratish talablari bo‘yicha tartibga solish cheklovlariga duch kelishmoqda, boshqa korporativ investorlar esa umuman bunday turdagi aktivlar bilan ishlashga tayyor emas». Natijada mahalliy institutsionallarga jami 55% dan sal ko‘proq allokatsiya ajratildi, deb xulosa qiladi Abbasov va ba’zi o‘yinchilarning ishtirokini ijobiy signal deb hisoblash mumkinligini qo‘shimcha qiladi.

Odil Musayev bu borada ancha bosiqroq bo‘lib, maxfiylikka e’tibor qaratdi: «Biz turli xil mahalliy institutsional investorlar tomonidan qiziqish ko‘rdik, ularning ba’zilari IPO da ishtirok etishlarini oshkora e’lon qilishdi. Biroq, investorlarning tuzilishi va tarkibi maxfiy ma’lumot hisoblanadi».

Shunga qaramay, bozorning «og‘ir vaznlari» tomonidan ommaviy qiziqishning yo‘qligi professional hamjamiyat uchun kutilmagan holat bo‘lmadi. Kapital Depozit direktori Farruh Xodjayev bozorning shakllanish bosqichida ekanligini ta’kidlaydi. «Biz hozircha mahalliy bozorda o‘ta kuchli shov-shuv va agressiv talabni ko‘rmadik. Lekin keng ko‘lamli marketingni jalb qilmagan holda, mahalliy bozorda 200 mlrd so‘mdan ortiq mablag‘ jalb etishning o‘zi ko‘p narsani anglatadi. O‘zbekistonning yosh fond bozori uchun UzNIF ning joriy natijasi — bu juda katta oldinga siljishdir», – deya qayd etadi u.

Investor portreti: yoshlik va onglilik

Institutsional investorlarning katta faolligi yo‘qligida mahalliy transhda asosiy rolni «chakanalar» (chakana savdo qatnashchilari) o‘ynadi. Raqamlashtirish ilgari klassik birja vositalarini e’tiborsiz qoldirgan auditoriyani jalb qilishga imkon berdi. Tolibjon Mirzaqulovning ma’lumotlariga ko‘ra, Jett orqali mahalliy chakana transhning asosiy qismi o‘tdi va o‘rtacha chek oldingi joylashtirishlarga qaraganda taxminan besh barobar oshdi.

«Oldingi IPO’larda o‘rtacha chek taxminan bir million so‘mni tashkil etgan. Bu safar o‘rtacha ishtirokchi o‘zining oylik maoshiga teng (taxminan 6,83 mln so‘m) mablag‘ kiritdi», – deya o‘rtoqlashadi Jett asoschisi. U odamlarning xatti-harakatidagi sifat jihatidan ijobiy tomonga o‘zgarishini alohida ta’kidlaydi: «Investorlarning muhim qismi avvaliga kichik summaga ariza topshirdi, keyin esa — fond parametrlari, 13 ta kompaniya portfeli va dividend siyosati bilan tanishib chiqqach — uni bekor qilib, sezilarli darajada kattaroq summaga yangi ariza topshirdi. Odamlar impulsiv (o‘ylamasdan) harakat qilishmadi».

Demografik ko‘rsatkichlar ham hayratlanarli. IPO ishtirokchilarining 62% dan ortig‘i — bu 35 yoshgacha bo‘lgan odamlardir. «Eng faol guruh 25–34 yoshdagi investorlar bo‘ldi — butun pulning qariyb 40%. Bu allaqachon daromadni shakllantirgan va raqamli moliyaviy xizmatlarni o‘zlashtirgan avloddir», – deya qayd etadi Mirzaqulov. Arizalarning geografiyasi ham kengayib, IPO ni «poytaxt voqeasi» dan umummilliy hodisaga aylantirdi.

«Qaysidir vaqtda xususiy investorlarning katta oqimi sababli anderrayterlarning mahalliy konsortsiumi ishtirokchilari birja tizimiga barcha arizalarni o‘z vaqtida kiritishda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin degan xavotirlar paydo bo‘ldi. Ammo jamoa a’lo darajada ishladi — barcha arizalar kiritildi va to‘liq qondirildi», – deya xabar berdi Dimitriy Abbasov.

Jett orqali ishtirokchilarning yosh taqsimoti

Ikkilamchi bozor: chayqovchilik yoki uzoq muddatli istiqbol

Obuna davrida chakanalar uchun keng miqyosli taqdimotlar bo‘lmaganini Dimitriy Abbasov yuridik cheklovlar bilan izohlaydi: «Buyurtmalar kitobi ochilgandan so‘ng keng ko‘lamli marketing kampaniyasi yo‘lga qo‘yildi — bu chakana investorlarni yuqori riskli vositalarning agressiv reklamasidan himoya qilish talablari bilan izohlanadi».

Kapital Depozit vakili Farruh Xodjayev investorlarni ikki guruhga ajratadi: «Birinchisi — bu UzNIFni uzoq muddatli investitsiya sifatida qabul qilib, 5% diskont bilan kirganlar. Ikkinchi guruh haqiqatan ham 18-may kuni ikkilamchi bozorda yanada jozibador narxni ko‘rish umidida kutish pozitsiyasini egalladi. Bu normal bozor mantig‘i».

Qiziqarlisi shundaki, UzNIF’da ishtirok etish uchun investorlar o‘z portfellarini qayta taqsimlashga tayyor edilar. «Ma’lum bir likvidlik oqimi bo‘ldi. Faqat so‘nggi kunda bizning ilovamiz orqali investorlar IPO’da ishtirok etish uchun bir necha milliard so‘m mablag‘ni chiqarib olishdi. Biz ko‘rdikki, ba’zi investorlar bank aksiyalari va URTSdagi pozitsiyalarini qisqartirishdi», – deydi Xodjayev. Uning fikricha, bu bozorning yetuklashayotganidan dalolat beradi: investorlar turli xil aktivlar o‘rtasida faol manevr qilishni boshlamoqda.

Odil Musayev qo‘shimcha qiladiki, fondning uzoq muddatli tarixi fundamental omillarga bog‘liq: «Bu davom etayotgan islohotlar, portfel kompaniyalarining transformatsiyasi va fond portfeli ichidagi potensial kelajakdagi IPO’lar bilan bog‘liq».

Prognozlar va kutilmalar

O‘sish salohiyati masalasi munozarali bo‘lib qolmoqda, chunki professional ishtirokchilar to‘g‘ridan-to‘g‘ri narx prognozlaridan qochishadi, lekin obyektiv drayverlarga ishora qilishadi.

«UzNIF kotirovkalarining o‘sish istiqbollari umuman O‘zbekiston iqtisodiyotining o‘sish istiqbollari va aktivlarni boshqaruvchi – Franklin Templetonning professionalligi bilan bevosita bog‘liq», – deya bayonot beradi Dimitriy Abbasov. Uning kompaniyasi qog‘ozning tahliliy qamrovini olib borishni rejalashtirmoqda, bu esa aktivning xususiy shaxslar uchun shaffofligini oshirishi kerak.

Tolibjon Mirzaqulov ham fundamental omillarga va nufuzli nomlarga urg‘u bermoqda: «Jamg‘armani Franklin Templeton — aktivlari $1,74 trlnni tashkil etuvchi kompaniya boshqarmoqda. BlackRock, Franklin Resources, Redwheel kabi langar (tayanch) investorlar — bular birinchi darajali global brendlardir. Ularning $300 mln miqdoridagi ishtiroki o‘ziga xos ishonch votumi (belgisi) hisoblanadi». Bundan tashqari, u kafolatlangan dividend siyosatini eslatib o‘tdi: Prezident farmoniga ko‘ra, portfel kompaniyalari 2030-yilgacha sof foydaning kamida 50 foizini dividendlar uchun yo‘naltirishlari shart.

Tahlilni yakunlar ekan, Farruh Xodjayev vositaning infratuzilmaviy ahamiyatini alohida ta’kidlaydi: «Men UzNIF ga qisqa muddatli chayqovchilik (spekulyatsiya) sifatida emas, balki O‘zbekiston iqtisodiyotiga infratuzilmaviy investitsiya sifatida qarayman. Jamg‘arma investorga bitta vosita orqali eng yirik O‘zbekiston kompaniyalarining katta puliga kirish imkonini beradi. Uzoq muddatli investorlarga esa, bozorda korreksiya yuz bergan taqdirda, aktivlarni sotishdan ko‘ra, aksincha, pozitsiyani to‘ldirishni (qo‘shimcha xarid qilishni) tavsiya qilgan bo‘lardik».

Avvalroq Kursiv Uzbekistan IPO’da jalb qilingan mablag‘larning umumiy hajmi taxminan $604 mlnni tashkil etganini yozgan edi. Shuni ta’kidlash kerakki, kompaniyaning o‘zi qog‘ozlarni sotishdan pul olmagan — barcha mablag‘larni aksiyador (davlat) oladi. Fondning joylashtirish vaqtidagi bozor kapitallashuvi $1,95 mlrd ga baholangan edi. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi kapitalning 31% ini sotdi. Taklif narxi Londonda bitta GDR uchun $25,00 va Toshkentda bir aksiya uchun 4,65 so‘mni (O‘zbekistondagi jismoniy shaxslar uchun 12 mlrd so‘mgacha bo‘lgan arizalarda 5 foizlik diskontni hisobga olganda — 4,41 so‘m) tashkil etdi.